Мутәхәссисләр: “йеңи йипәк йоли” уйғурларға һәм пайдисз риқабәт, һәм пайдилиқ пурсәтләрни елип келиду

Мухбиримиз әркин
2013.11.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shi-jinping-qirghizistan-ziyaret-almasbek-atambayef-kelishim.jpg Хитай дөләт рәиси ши җинпиңни қирғизистан президенти алмасбек атамбайеф билән мухбирларни күтүвелиш йиғинида. 2013-Йили 11-сентәбир, бишкәк.
RIA Novosti

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң бу йил 10‏-айда оттура асия әллиригә қилған зияритидә “йеңи йипәк йоли” ни гүлләндүрүш пиланини оттуриға қойған. Мәзкур пилан қирғизистан пайтәхти бишкәк шәһиридә ечилған шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң башлиқлар йиғинида қоллашқа еришкән иди. Әмәлийәттә, “йеңи йипәк йоли” ни җанландуруш пилани америкиниң тәсәввури болуп, сабиқ дөләт ишлар министири һелари клинтон ханим 2011‏-йили оттуриға қойған. Лекин мутәхәссисләрниң илгири сүрүшичә, америкиниң “йеңи йипәк йоли” тәсәввури билән хитайниң “йеңи йипәк йоли” пилани пәрқлиниду. Бәзи мутәхәссисләр мәзкур пилан уйғурларни бәзи пайдилиқ пурсәтләр билән тәминләш билән биргә, зор риқабәтләрни елип келидиғанлиқини агаһландурди.

Хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң бу йил өктәбирдики оттура асия сәпиридә оттуриға қойған “йеңи йипәк йоли иқтисади бәлвеғи” қуруш пиланини музакирә қилиш хәлқара йиғини, 25‏-ноябир уйғур елиниң ғулҗа шәһиридә өткүзүлиду. Мәзкур йиғинниң ғулҗа шәһиригә орунлаштурулуши көзәткүчиләрниң диққитини қозғиди.

Йиғинниң тәйярлиқ һәйити, йиғинда ши җинпиңниң “йеңи йипәк йоли иқтисади бәлвеғи” қуруш пиланини чөридәп, мәзкур пиланниң уйғур ели иқтисади тәрәққиятиға елип келидиған пурсити, ташқириға йүзләнгән ғулҗа иқтисадини тәрәққий қилдуруш қатарлиқ мәсилиләрниң музакирә қилинидиғанлиқини билдүргән.

“йеңи йипәк йоли бәлвеғи” тәсәввуриниң уйғур ели иқтисади тәрәққиятини алға сүрүп, йәрликни тәрәққият пурсити билән тәминләйдиғанлиқи бейҗиң һөкүмити вә йәрлик даириләрниң ортақ қариши. Бирақ бәзи мутәхәссисләрниң агаһландурушичә, мәзкур пилан уйғурларни қисмән пайдилиқ пурсәтләргә игә қилсиму, бирақ йәнә зор риқабәтләрни елип келиду. Түркийә һаҗитәпә университетиниң профессори, түркийә истратегийилик чүшәнчиләр тәтқиқат мәркизиниң тәтқиқатчиси әркин әкрәм, бу қараштики мутәхәссисләрниң бири.

“йеңи йипәк йоли” пиланини ш һ т ниң бишкәк йиғинида ши җинпиң елан қилған болсиму, бирақ бу пикирни әң аввал америка оттуриға қойған. Сабиқ америка дөләт ишлар министири һелари клинтон 2011‏-йили 1‏-айда һиндистанни зиярәт қилғанда сөзлигән бир қетимлиқ нутқида “йеңи йипәк йоли”ни җанландурушни тәкитлигән иди. У шу йили 9‏-айда, б д т ниң нюйорктики йиллиқ йиғини мәзгилидә афғанистан ташқи ишлар министири залмай рәсул, германийә ташқи ишлар министири гуйдо вестервелле билән биргә, мунасивәтлик әлләрниң ташқи ишлар министирлириниң йиғинини чақирип, “йеңи йипәк йоли” пиланини музакирә қилған.

Клинтон шу қетимлиқ йиғинда сөзлигән нутқида: әсирләр бойи, оттура вә җәнубий асиядики дөләтләр вә шундақла пүткүл асия қуруқлуқи йипәк йолидин ибарәт бу сода тори арқилиқ өз-ара алақә қилип вә гүллинип кәлди. Афғанистанниң қайнақ сода базири дәл бу сода ториниң мәркизигә җайлашқан. Афғанистанлиқ карванлар өз маллирини перавунниң сарийи билән хитайниң сәддичин сепили арилиқида қатнап йүрүп сатқан, дегән.

Бирақ профессор әркин әкрәмниң қаришичә, америкиниң тәсәввуридики “йеңи йипәк йоли” пилани, хитайниң “йеңи йипәк йоли иқтисади бәлвеғи” пиланидин пәрқлиниду. У, америкиниң пилани афғанистанни мәркәз қилғанлиқини, хитайниң пилани уйғур елини мәркәз қилидиғанлиқини билдүрди.

Ши җинпиң бу йил 10‏-айда астана, ашхабат, ташкәнт вә бишкәккә қилған сәпиридә бу дөләтләр билән нефит, тәбиий газ вә башқа асаси әслиһәләр қурулушиға мәбләғ селиш, қәрз беришни чөридәп, җәмий 50 милярд долларлиқ келишим имзалиған. Бир қазақистанниң өзи билән 30 милярд долларлиқ келишим түзгән иди. Бәзи мутәхәссисләрниң қаришичә, хитайниң “йеңи йипәк йоли иқтисади бәлвеғи” америкиниң пиланидин пәрқлинипла қалмай, русийәниң явропа -асия иттипақи қуруш арзусиға қарши алтирнатип пилан.

Профессор әркин әкрәмниң қаришичә, хитайниң 2009‏-йили “5‏-июл вәқәси”дин кейин, шәрқий түркистанни ечишни кеңәйтип, ғайәт зор миқдарда мәбләғ селиши, көчмәнләрни йөткиши, қәшқәр вә ғулҗини алаһидә иқтисади ечиш райони қилип бекитиши, униң “йипәк йоли иқтисади бәлвеғи” пилани билән мунасивәтлик. Бирақ у, хитайниң уйғурлар билән болған мунасивитидики кәскинлик мәзкур пиланниң әмәлгә ешишиға сәлбий тәсир көрситидиғанлиқини билдүриду.

Хитай ахбаратиниң ашкарилишичә, 25‏-ноябирдики бир күнлүк йиғинға хитай дөләт кабинетиниң тәрәққият тәтқиқат мәркизи, хитай сода министирлиқи, дөләт тәрәққият-ислаһат комитети, уйғур аптоном районлуқ сода, таможна, ташқи ишлар органлириниң, или областидики мунасивәтлик идариләрниң мәсуллиридин сирт, хитай кархана саһәсидики мәсул даириләр, русийә, оттура асиядики қазақистан қатарлиқ 5 җумһурийәтниң сода‏-санаәт саһәсидики, хитайда турушлуқ әлчиханилиридики мәсул кишиләр қатнишидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.