Хотәндики тәкшүрүш понкитлирида уйғурлар билән хитайларға айрим өтүш ишики қурулуп, мәхсус уйғурларни тәкшүрүш йолға қоюлған

Мухбиримиз әркин
2017-08-17
Share
xitay-saqchi-uyghur-tosush-tekshurush.jpg Хитай сақчилири кочида
Photo: RFA

Хитай һөкүмити илгири хотән шәһири, хотән вилайитигә қарашлиқ һәр қайси наһийиләр, йеза‏-кәнт, аһалиләр райони, базар вә мәһәллиләрниң кириш-чиқиш еғизлириға чаза қуруп, чазиларда тәкшүрүш елип барған. Киргән-чиққанларни кимлик вә рентгенға селип тәкшүрүшни йолға қоюлуп кәлгән иди.

Йеқинда ашкарилинишичә, даириләр хотәнниң һәр қайси җайлиридики пүтүн чазиларда уйғурларға айрим, хитайларға айрим ишик қурулуп, уйғурларни кимликигә қарап вә рентгенға селип өткүзүшни йолға қойған. Хитай пуқралириға болса мәхсус йешил ишик ечип берилгән болуп, улар һечқандақ тәкшүрүшкә учримайдикән. Йеқинда қәшқәрдин хотәнгә берип кәлгән уйғур тиҗарәтчи, өзиниң хотәнгә кириш еғизидики бир чазида хитайлар өтидиған йолға кирип қелип сақчилар тәрипидин тосувелинғанлиқини билдүрди. Униң билдүрүшичә, сақчилар униңға “бу йолдин пәқәт хитайларла өтиду” дегән.

Тиҗарәтчи: мән өзүм қәшқәрдин, биз хизмәт мунасивити билән хотәнгә барған. Барғанда бизгә хотәнниң кириш еғизида йолуққан биринчи мәсилә, биз сол тәрәпни бесип меңиптуқ. Қарисақ машина, өчирәт азкән шу йолға кирдуқ. Кирсәк бир хитай сақчи билән уйғур сақчи йүгүрүп кәлди алдимизға. Буяқтин сән маңсаң болмайду дәп. Мән немишқа маңсақ болмайду десәм, бу, хитайларға алаһидә қилип ечилған йол. Шуңа бу йолда маңсаң болмайду. Сән оңни бесип маңисән. Оңни бесип маңсаң, машинаңдики нәрсиләр тәкшүрүлиду, деди. Һәтта машининиң тегиниму рентгенға сүрәткә алидиған қилип лайиһәләветиптикән, лекин пүтмәптикән, машининиң тегини көридиғанға.

Мухбир: бу вәқә силәр хотәнгә кириватқан вақитларда, чазида йүз бәрдиму?

Тиҗарәтчи: һәә, хотәнгә кириватқан чазида йүз бәрди. Униңдин кейин биз ашханиға бардуқ. Хотәндики бир қәдәр яхширақ ашханиға савақдашларниң орунлаштуруши билән. Барсақ, у йәрдиму шу ишикниң кириш еғизиниң төпигә телекамира бекитигликкән, у сақчихана билән аһалиләр комитетиға улақлиқкән. Әгәр, киргән хитайларға раһәтсизлик пәйда қилип, уларниң бәдинини тутидиған яки тәкшүрәйдиған әһвал болуп қалса, шу ашханини 15 күн тақаш билән биргә, хоҗайини вә нөвәттә турған ярдәмчи сақчини апирип, униму 15 күнлүк қамайдикән, униму көрдуқ. Кейин биз өзимизниң қәшқәр вилайитигә өтсәк, бу әһвал көрүлмиди. Мән 2017‏-йили 3‏-айниң оттурилирида барған. Бу шу вақиттики хотәнниң әһвали. Биз хотәнгә барған вақтида хели яхши аилиләрниң ичидиму бир җәйнамазму йоқ, бу әһвални көргән мән. Мениң бир савақдишимниң ата-анисини йоқлап бардим мән, уларниң аилиси йәккә тиҗарәтчи иди. Шам вақти болуп қелип, уқмай җәйнимаз сораптуқ. Сорисақ, йотқанниң кирликини елип чиқип бәрди бизгә.

Мухбир: җәйнимазни өйдә сақлашқиму шараит йоқмикән, хотәнниң вәзийити?

Тиҗарәтчи: йоқ, йоқ. Һәтта шу вақитта дубәй, түркийәгә саяһәт бир мәзгил әвҗ елип кәткән вақитта елип кәлгән қачилар, саяһәт буюмлириниң ичидики әрәб тилиға охшиған нәрсиләр болсила, униң мәнисиниң немә болушидин қәтийнәзәр шуниму чеқишқа башлаптикән. Аилиләрдә 4‏-майниң палани күни омумйүзлүк тәкшүрүш башлиниду, дәп алдин бешарәт бериптикән, өйләрдә ашундақ нәрсиләр болса йиғиштуруңлар дәп. Шу әһвалларни көрдуқ биз.

Мухбир: хотәнгә кириш еғизлириниң һәммисидә тәкшүрүш чазиси барма?

Тиҗарәтчи: бәк җиқ ундақ чаза. Кимлик тәкшүртүп, андин кейин қолини егиз көтүртүп рентгенға охшаш маву дохтурханиларда ишлитидиған нәрсиләрдин өтүп андин кейин киримизкән. Шуниң оң тәрипини боғуп уйғур маңидиған, сол тәрипини боғуп бир линийини шу хәнзулар шәртсиз, тосалғусиз өтидиған қилип лаһийәләп қойғаникән.

Мухбир: буниңға наразилиқ билдүргили болмамду шу шараитта?

Тиҗарәтчи: яқ, унда қилидиған болуп қалсақ, бәлким бизни сақчилар билән тиркәшти, қаршилиқ көрсәтти, дәп оқ чиқиришиға яки шуларниң болмиғанда 15 күн қамап қоюшиға мәҗбур болуп қалимиз. Шуңа, бизму һәә мақул, диққәт қилайли, дәп , һәтта мәнму һодуқуп қорқуп кәттим. У шараитта униңға позитсийә билдүрүп, униң билән дәталаш қилидиған шараит йоқ.

Бу тиҗарәтчиниң билдүрүшичә, хотәндә йолға қоюлған қаттиқ аманлиқ тәдбири бу райондики хитай пуқралириниң турмушиға бәзи қулайсизлиқларни пәйда қилип, уларниң пикри вә наразилиқини қозғиған. Шуниң билән йәрлик даириләр уларниң юртиға кетип қелишини тосуш үчүн уларға бу хил алаһидә имтиязларни чиқарған.

Биз пәйшәнбә күни мәхсус хитай пуқралириға ясалған “йешил ишик” ниң әһвалини сүрүштүрүп, хотәндики йәрлик сақчи органлириға телефон қилдуқ. Хотәндики бир йәрлик сақчи хадими “йешил ишик” ниң хитай пуқралириға ясалғанлиқини етирап қилип, бу йол хәнзулар вә қанун системисидикиләрниң өтүшигә ясалғанлиқини билдүрди.

Сақчи: аву чазидики гәпту бу, чазида әмди маву қанун системисидики кинишкиси барлар удул маңиду. Қанун системисида болмиған машинилар маву бихәтәрлик тәкшүрүшкә кирип, кимликини тәкшүртүп мундақ маңиду.

Мухбир: қанун системиси дегәндә бу сақчиларни көрситәмду яки сот, тәптиш, әдлийә хадимлирини өз ичигә аламду?

Сақчи: һәммиси бар. Тәптиш һәммиси қетилиду.

Мухбир: улар өтүп кетивериду?

Сақчи: авулар, хәнзулар ашу йәрдин өтиду. Қалғанларни бихәтәрлик тәкшүрүшидин өткүзүп, мундақ маңиду.

Мухбир: хәнзуларму сол тәрәптин өтүп кетивериду?

Сақчи: һәә, уларму удул өтиду. У сол тәрәптә әмәс. У удул маңидиған йол. Қанун системисидикиләр шу йолдин өтиду. Лекин қанун системисида әмәсләр, машинини тәкшүрткәч, кимликни машиниға селип өтиду. Қанун системиси әмәс хәнзулар өтәп кетивериду.

Мухбир: уйғурларниң һәммиси тәкшүртүш керәкма?

Сақчи: яқ, уйғурларниң һәммиси әмәс. Қанун системисида ишләйдиғанларла өтүвериду. Әмди уйғур, хәнзу дәп айриш болуп, йол оң тәрәптин кәлгәнләргә җазида тосақлиқ әйна. Сол тәрәптикиләргә удул меңишқа болиду, дәп тахтай чиқириғлиқ. Бу йолдин хәнзулар өтүп кетивериду.

Хотән хитай даирилириниң “3хил күчләр” гә зәрбә бериштики нишанлиқ райони. Йәрлик даириләр 2016‏-йили 28‏-декабир күни қарақаш наһийисидә, бу йил 2‏-айда гума наһийисидә йүз бәргән һуҗум қилиш вәқәлирини баһанә қилип, мәзкур районда қаттиқ аманлиқ тәдбирлирини йүргүзгән. Бирақ бу тәдбирләр, кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң тәнқидигә учриған иди. Улар, хитай даирилириниң бу райондики аманлиқ тәдбирлириниң кишилик әркинлик , диний етиқад вә мәдәнийәт һоқуқиға еғир зиянкәшлик қиливатқанлиқини илгири сүрүп кәлгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт