Долқун әйса: тибәт мустәқиллиқи муһакимә йиғини уйғурлар үчүнму әһмийәтлик болди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2017.08.23
xelqara-tibet-musteqilliqi-yighin-5.jpg Долқун әйса әпәнди 4-нөвәтлик хәлқара тибәт мустәқиллиқи йиғинида тибәтликләр билән хатирә сүрәттә. 2017-Йили 21-авғуст, париж.
RFA/Ekrem

Парижда 3 күн давамлашқан 4-нөвәтлик хәлқара тибәт мустәқиллиқи муһакимә йиғиниға қатнашқан тибәт, уйғур, моңғул, демократик хитайлар төт тәрәпниң бирликини тәшәббус қилишти.

21-Авғуст парижда башланған 4-нөвәтлик хәлқара тибәт мустәқиллиқи муһакимә йиғини 23-авғуст күни ахирлашти. Тибәт, уйғур, җәнубий моңғулийә вә хитай демократик тәшкилатлири вәкиллири һәмдә тәйвәнликләр йиғинниң йепилиш мурасимида ортақ қарарлар мақуллап, төт тәрәпниң келәчәктики хитайға қарши һәрикәт бирликини асасий мәзмун қилған паалийәтлири тоғрилиқ пиланлар түзүшкән.

4-Нөвәтлик хәлқара тибәт мустәқиллиқи муһакимә йиғинини америка, явропа вә асия әллиридә паалийәт елип бериватқан, мустәқиллиқ тәрәпдари болған10 дин артуқ тибәт тәшкилатлири бирликтә уюштурған иди. Бу йиғинға тәклип билән қатнашқан д у қ баш катипи, вакаләтсиз милләтләр тәшкилатиниң муавин рәиси долқун әйса әпәнди, 3 күнлүк бу йиғинниң нәтиҗилик ахирлашқанлиқини муәййәнләштүрди.

Тибәт сүргүндики һөкүмитиниң парламент әзаси, мәзкур һөкүмәтниң баш министир намзати атсок лукар җам әпәнди бу һәқтә зияритимизни қобул қилғанда, “тибәтликләр үчүн мустәқиллиқ идийисини алий аптономийә тәшәббусиниң орниға дәсситишни мәқсәт қиливатимиз” дегәнләрни тилға алди. У мундақ деди:

-Әгәр хәлқниң таллиши билән тибәтниң мустәқиллиқини қолға кәлтүрүш ирадә қилинған болса, мустәқиллиқ йолида күрәш қилиш, алий аптономийә тәшәббусиниң орнини игиләйду, дегән гәп. Биз һәр йили бир қетим хәлқаралиқ тибәт мустәқиллиқи илмий муһакимә йиғинлирини уюштуруш арқилиқ, мустәқиллиқ идийисини алий аптономийә тәшәббусиниң орниға дәсситишни мәқсәт қиливатимиз. Өткән йили нюйоркта өткүзгән 3-қетимлиқ йиғинимизму яхши тәсир пәйда қилған иди. Бу қетим парижда өткүзгән 4-нөвәтлик йиғинимизға уйғур, моңғул һәм хитай демократлирини тәклип қилдуқ. Биз билән тәқдирдаш болған уйғур вә моңғулларниң хәлқарадики тәсирлик әрбаблири наһайити яхши доклат һәм мәслиһәтләрни бәрди. Бундин кейин өз‏-ара һәмкарлишип елип баридиған хәлқаралиқ паалийәтләр һәққидә келишимләр түзүлди. Мәнчә, бу қетимлиқ йиғинимиз наһайити нәтиҗилик болди.

Долқун әйса әпәнди, 4-нөвәтлик хәлқара тибәт мустәқиллиқи муһакимә йиғинидин һасил қилған тәсиратини баян қилғанда, “бизниң тибәтликләрдиндинму өгинидиған йәрлиримиз барикән” деди.

Җәнубий моңғулийә хәлқ партийиси рәиси тәмсилто әпәнди зияритимизни қобул қилип, өз қарашлирини билдүрди. У мундақ деди:
-Хитайлар пәйда қиливатқан зиянкәшликини һәммә адәм билиду. Болупму, моңғуллар, уйғурлар, тибәтликләрниң һаятлиқ муһити күнсери тарлишип кетиватиду. Хитайлардин қутулмай туруп, әркин бир уйғур, тибәт, моңғул пуқраси болуп яшашниң мумкин әмәслики испатлиниватиду. Моңғуллар, уйғурлар, тибәтләрниң өз‏-ара һәмкарлишип күрәш қилиши җиддий зөрүрийәт болмақта. Биз һәм қошна, һәм тәқдирдаш милләтләрмиз. Тарихимиз бир ‏-биригә чирмишип кәткән. Бундин кейинму айрилмаймиз. Бу қетимқи шәрқий түркистан, җәнубий моңғулийә, тибәтниң мустәқиллиқини әслигә кәлтүрүш мәқситидә уюштурулған бу йиғин вә елинған қарарлар кәлгүсидики күрәшлиримиз үчүн муһим әһмийәткә игә, дәп ойлаймән.

Тәмсилто әпәнди йәнә шуларни тилға алди:
-Биз өз тәқдиримиз үчүн, биз моңғулларниң мәвҗутлуқи үчүн җан тикип күрәш қилишқа мәҗбурмиз. Һазир шәрқий түркистандила әмәс, җәнубий моңғулийә тупрақлиридиму күчлүк ассимилятсийә, миллий йоқитиш сиясити йүргүзүлүватиду. Моңғул мәдәнийитиниң мәнбәси болған яйлақлиримиздин айрилип қеливатимиз. Милйонлиған хитай көчмәнлириниң бесимиға дуч келиватимиз. Тәбиий муһитлиримиз вәйран қилинди. Моңғул мәдәнийити, моңғул кимлики йоқилиш гирдабиға келип қалди. Атақтики аптономийилик һоқуқни тилғиму алалмайдиған дәриҗигә чүшүп қалдуқ. Мустәқиллиқтин башқа һечбир чиқиш йоли йоқлуқини тонуп йәттуқ. Буниң үчүн, уйғур, тибәт хәлқлири билән бирлишип, дөлитимизниң кәлгүсини ортақ яритиш йолида теришчанлиқ көрсәтмәкчи болуватимиз.

Зияритимизни қобул қилған бир хитай зиялийси мундақ дәйду:
-Чәтәлдә бир қисим азсанлиқ милләт қериндашлиримиз билән бундақ әһмийәтлик бир йиғинға қатнишалиғанлиқимиз үчүн наһайити хурсән болдуқ. Йиғинда оттуриға қоюлған темилар интайин әһмийәтлик. Мәйли уйғур, тибәт яки моңғуллар болсун, һәммисиниң өзиниң игилик һоқуқини өз қолиға елиш, мустәқил дөләт болуп яшаш һәққи бар. Дуняда башқиларниң нә инсаний һоқуқини, нә игилик һоқуқни тонумайдиған хитай коммунистик партийисидин башқа мустәбит һакимийәт йоқ. Башқиларниң земинини бесивелип, арқидин “бу земин әзәлдин җуңгониң бир қисми иди” дәп турувалидиған, бесивалған земиндики хәлқни адәм қелипидин чиққан усулларда қийнайдиған коммунистик хитайдин башқа йәнә бир һакимийәтни учратқили болмайду. Уйғур, тибәт, моңғулларниң мустәқиллиқ йолини таллиши, әң тоғра вә әмәлийәткә уйғун бир таллаш. Мән бир инсан болуш сүпитим билән қоллаймән вә яр-йөләктә болимән.

Долқун әйса әпәнди 4-нөвәтлик хәлқара тибәт мустәқиллиқи муһакимә йиғинида уйғур, тибәт, моңғул вә тәйвән вәкиллириниң кәлгүси үчүн яхши һәмкарлиқлар орнатқанлиқини әскәртти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.