Uyghur balilirining islamiy isimlirini özgertish heqqidiki uqturush emeliyleshtürülmekte

Muxbirimiz irade
2017.07.25
isim-ozgertish-cheklengen-cheklesh.jpg “Shinjang géziti” ning 7-ayning 21-künidiki sanida 6 neper Uyghur balining musulmanche isimlirining özgertilgenliki heqqide ata-aniliri teripidin bérilgen élan. (Munasiwetlik maqalidin süretke élin'ghan.)
Photo: RFA

“Shinjang géziti” ning 7-ayning 21-künidiki sanida 6 neper Uyghur balining musulmanche isimlirining özgertilgenliki heqqide ata-aniliri teripidin bérilgen élan ijtima'iy tor betlerde tarqalghandin kéyin küchlük inkas peyda qildi. Xitay hökümitining bir qisim isimlarni cheklishi Uyghur ata-anilirining öz balilirigha xalighan isim qoyushtin ibaret eng tebi'iy hoquqini depsende qilghanliq dep qarilish bilen birge, Uyghur kimlikige qiliniwatqan hujum, dep mulahize qilinmaqta.

Bu yil 4-ayda Uyghur aptonom rayoni da'iriliri qoyuq islamiy puraqqa ige bolghan 20 din oshuq isimning tizimlikini élan qilip, bu isimlarni yéngi tughulghan balilirigha qoyushtin chekligen idi. Da'iriler élan qilghan cheklen'gen isimlar tizimlikide “Mujahit, jihad, abdu pettar, ebulghazi, ezher, es'edulla, emirulla, emiridin, ehrulla, ekber, ghazat, türkinaz, türkizad, ebubekri, muslime, muxlise, erapat, haji, ghoja, xudaberdi, türkinay, mujaydulla” qatarliq bir türküm isimlar bar bolup, da'iriler yene cheklen'gen isim qoyulghan balilarning nopusqa élinmaydighanliqi, mekteplerge qobul qilinmaydighanliqini uqturghan. Kéyin da'iriler bu isim cheklesh herikitining da'irisini kéngeytip, uni 16 yashtin töwen bolghan balilarghiche ijra qilip, yuqiriqidek isim qoyulghan balilar bolsa isimlirini özgertiwétishni telep qilghan.

Xitay hökümitining resmiy géziti hésablinidighan “Shinjang géziti” ning 21-iyul künidiki sanida 6 neper balining isimlirining özgertilgenliki heqqide balilarning ata-aniliri teripidin bérilgen bir parche uqturushning élan qilinishi yuqiridiki buyruqlarning Uyghur élide heqiqetenmu emeliylishiwatqanliqini ispatlap bergen idi. Bolupmu xitay kompartiyesining Uyghur aptonom rayonidiki organ géziti bolghan “Shinjang géziti” ning 3-bétide Uyghur ata-anilarning balilirining ismini özgertkenliki heqqidiki uqturushining élan qilinishi alahide diqqet qozghidi. Amérikidiki nopuzluq kishilik hoquq orgini bolghan “Erkinlik sariyi” tetqiqatchisi sarah kuk xanim bügün ziyaritimizni qobul qilip, xitay hökümitining bu herikitini “Uyghur ata-anilirining erkin iradisige qopalliq bilen arilashqanliq”, dédi. U mundaq dédi: “Menche pütün bu cheklimining özi xitay hökümitining intayin bimene we qopal bir shekilde dinni kontrol qilishqa urunushi, jümlidin xitay hökümitining Uyghur ata-anilirining öz balilirigha xalighan isimni qoyushni qarar qilishigha arilashqanliq hésablinidu. Bu xitay hökümitining küchiyip méngiwatqan dini bésimining bir ispati. Xitay hökümiti isim özgertkenlik heqqidiki bu uqturushlarni ashkara élan qilish arqiliq téximu köp ata-anilarni balilirining ismini özgertishke chaqiriwatidu. Eslide xitay hökümiti cheklen'gen isim qoyulghan balilarni nopusqa almasliq, ijtima'iy kapaletlerdin behrimen qilmasliq, mektepke tizimlimasliq qatarliq usullar arqiliq Uyghurlarni isim özgertishke mejburlawatidu”.

Derweqe, Uyghur diyaridiki ündidar torida tarqilip yürgen uchurlardin da'irilerning Uyghur diyaridiki idare-jem'iyet, mektepler hetta yéza-mehellilergiche yazma uqturush tarqitish, öymu-öy kirish arqiliq bundaq uqturush chiqishtin ilgiri tughulghan balilargha mushu xildiki isimlarni qoyghan ata-anilarni özi turushluq jaylardiki saqchixanilarning nopus bölümlirige bérip, balilirining ismini özgertishke qistighanliqi melum bolghan. Ismini ashkarilashni xalimighan birining radiyomizgha bildürüshiche, bu kishining oghlining ismi mujahit bolghanliqi üchün shu jaydiki mehelle komitétning ademliri öyige bir qanche qétim kélip, uningdin balisining ismini özgertishni telep qilip turuwalghan. Shunga u amal yoq axiri nopus idarisige bérip bu yil 4 yashqa kirgen balisining ismini özgertiwetken.

Amérikidiki Uyghur ziyaliysi doktor qahar barat ependi bolsa xitay hökümitining islami yosundiki isimlarni cheklishini islam dinigha qilin'ghan hörmetsizlik, dep atidi. U sözide, xitay hökümitining bu arqiliq Uyghurlarning erkinliki we kishilik ghururigha hörmetsizlik qilish bilen birge, islam dinighimu hörmetsizlik qiliwatqanliqini shunga buning xelq'ara jem'iyettimu naraziliq peyda qilidighanliqini éytti.

Uyghur we ottura asiya medeniyet tarixi tetqiqatchisi doktor qahar baratning sözlirige tayan'ghanda, Uyghurlar islamni qobul qilghan ming yillardin buyan erebche isimlarni, jümlidin islami isimlarni qoyup kelmekte, bu hem Uyghurlarning milliy örp-adetlirining bir qismigha aylinip ketken bolup, tarixta héchqandaq bashqa bir küch Uyghurlarning mundaq isim qoyushigha arilishiwalmighan hem tosqunluq qilmighan idi.

Uyghur aptonom rayoni da'iriliri “Esebiylikini cheklesh nizami” da'iriside ijra qiliwatqan bu islami yosundiki isimlarni cheklesh herikiti ilgiri xelq'ara axbaratlardimu küchlük inkas qozghighan idi. Uyghur éli weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan bezi chet'ellik tetqiqatchilar bolsa xitay hökümitining hazir Uyghur élide islamning barliq izlirini yuyuwétish arqiliq Uyghur jem'iyitini qayta özgertip yasap chiqmaqchi boluwatqanliqini ilgiri sürgen. Mesilen, amérikada neshrdin chiqidighan “Burulush nuqtisi zhurnili” da élan qilin'ghan “Xitayning gherbiy shimalidiki qayta yasalghan musulmanlar heqqide oylinish” namliq maqalining aptori dérrin baylér adriyan zénz isimlik tetqiqatchining yuqiridiki köz qarishini neqil qilip turup, 1949‏-yili xitay kompartiyesi Uyghur éligha “Azad qilish” dégen nam bilen kirgendin buyan oxshimighan dewrlerde, oxshimighan sho'arlar astida Uyghurlarni dinsizlashturush siyasitini yürgüzüp kelgenlikini, xitay téléwiziye qanallirining hökümetning Uyghurlargha yürgüzüwatqan dinsizlashturush we yaki “Qayta özgertip yasash” qurulushi üchün xizmet qildurulghanliqini bildürgen. U maqaliside dini zatlarning aldida tamaka chékishtin eymen'genliki üchün wezipisidin élip tashlan'ghan xotenlik kadirning weqesini alahide tilgha élip, uni xitay hökümitining Uyghurlarni dinsizlashturush yaki qaytidin özgertip yasash qurulushining bir parchisi, dep körsetken. U maqaliside bu heqte toxtilip “Nöwette Uyghurlardiki hörmetning yerlik alahidilik we islam bilen yughurulghan ölchimi dinsizliq we buyruq bilen ijra qiliniwatqan xususiy tallash teripidin buzghunchiliqqa uchrimaqta. Uyghurlarning eng eqelliy exlaq qa'idiliri bu yerde dini radikalliq dep qaralmaqta” dep mulahize qilghan idi.

Sarah kuk xanim bolsa xitay hökümitining Uyghurlarning öz medeniyiti we dinini erkin hem tinch yosunda ipade qilishighimu tosqunluq qilish arqiliq emeliyette zor xewp yaritiwatqanliqini eskertti: “Kishilerning a'ilisi we öyige oxshash xususiyliqigha bösüp kirish ularda téximu köp naraziliq we qarshiliq peyda qilidu. Kishilerning tinchliq bilen öz iradisini namayan qilishigha ruxset qilinmisa u halda ular buni ipade qilishning bashqa xil yollirini izdishi mumkin. Yeni bu kishilerni zorawanliqqa ittirishi mumkin. Shunga xitay hökümitining bu heriketliri menche intayin xeterlik. U ziddiyetni ulghaytidu. Jiddiylikni ashuridu we qayturma zerbe teshkil qilidu. Menche xitay hökümitining xelq'ara jama'etning bu jehettiki chaqiriqliqigha qulaq salmasliqi kishini tolimu epsuslanduridu”.

Közetküchiler Uyghurlargha ijra qiliniwatqan atalmish qosh til siyasiti, ularning rozi tutushi, mesjitlerge kirishige cheklime qoyush, 50 yashtin töwen erlerning saqal-burut qoyushini cheklesh, ayallarni qisqa yopka kiyishke teshebbus qilish dégenlerning hemmisini xitay hökümitining Uyghur jem'iyitini qayta özgertip yasap chiqish qurulushining Uyghurlarning hayatigha singip kirgen parchiliri, dep körsetken idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.