Uyghur yazghuchi, Uyghurlarni xitayning “Kichik alma” medeniyet tajawuzchiliqidin segek bolushqa chaqirdi

Ixtiyariy muxbirimiz ruqiye
2015.01.20
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
diniy-zad-zamaniwiy-usul.jpg Uyghur élidiki diniy zatlarni “Zamaniwi usul” oynashqa mejburlap, musabiqige salghan körünüsh. 2015-Yili, uchturpan.
Socila Media

Uyghur déhqanliri, hetta Uyghur diniy zatlirining xitayda keng taralghan “Kichik alma” usulini kolléktip oynashqa mejburlan'ghanliqi diqqet qozghighan idi. Bu heqte pikir yürgüzgen kanadadiki Uyghur yazghuchi ghulam osman ependi xitayning mezkur usul arqiliq medeniyet tajawuzchiliqi élip bériwatqanliqini bildürdi we Uyghurlarni segek bolushqa chaqirdi.

So'al: hörmetlik ghulam osman ependim, yéqindin béri xitay hökümiti Uyghurlarni mejburiy kolléktip oynitiwatqan “Kichik alma” usulining qandaq mahiyetlik arqa körünüshi bar?
Jawab: bu bizning milliy we diniy ghururimiz bilen oynishiwatqan bir ish. Bula emes xitaylar élip bériwatqan barliq medeniyet tajawuzchiliqigha a'it ishlar hemmisi bizning ghururimizni paymal qilish we buninggha köndürüshni meqset qilidu. Birinchi qétimda ghezipini keltürgen ish qaytiliniwergendin kéyin asta-asta insan'gha adettikidek tuyulidighan ghezipini qozghimaydighan bolup qalidu. Bu bir psixik hujum. Bizge psixika jehettin ghururimizgha tégidighan sezgür nuqtilirimizgha tégidighan ishlarghimu qobul qildurup ghezipi kelmeydighan mangqurtqa aylanduruwétidu.

So'al: siz “Kichik alma” usulini oynash psixik jehettin Uyghurlarni qaytidin shekillendürüsh, rohi mensupluqini we kimlikini yoq qilish dep qaraydighanliqingizni bildürdingiz. Emma, buni “Öz'ara medeniyet almashturush”, “Qandaqsige bu usul biz üchün shunche xeterlik bolidu” dep qaraydighanlarmu bolushi mumkin. Buninggha qandaq qaraysiz?
Jawab: öz'ara medeniyet almashturushni Uyghurlargha bashqa milletning ögitishining hajiti yoq. Uyghurlar özining milliy xususiyitidin éytqanda sirtqa qarita échiwetken bir millet, héchqachan konsérwatip bolup baqmighan. Medeniyet almashturush bilen mejburiy téngishning otturisida asman-zémin perq bar. Chünki medeniyet qobul qilish ixtiyarliq bilen bolidighan ish. Mejburiy téngilghan medeniyet eslidiki medeniyetni yoq qiliwétip uning ornigha bashqa bir medeniyetni dessitishni meqset qilidu.

So'al: mejburiy téngilghan nersining herqandiqi eks tesir körsitidu, jelp qilish küchi bolmighachqa singmeydu. Sizche xitayning meqsiti emelge ashamdu?
Jawab: buning jelp qilish küchining yoqluqi uning qisqa muddette qobul qilinmaydighanliqidin dérek béridu, emma ishqa ashmaydighanliqidin dérek bérelmeydu. Bügünki künde buninggha héchqandaq qarshiliqning chiqmaywatqanliqi asta asta singdürüsh we qayta shekillendürüsh jeryanining insanlarni beribir özgertidighanliqini delilleydu. Keskin türde “Xitay bizni hergiz özgertelmeydu” déyelisek biz unche chöchüp ketmisekmu bolatti. Emma pakitlar shuni körsitiwatiduki xitayning 60 yildin béri élip barghan medeniyet tajawuzchiliqi Uyghurlarda melum selbiy özgirishlerni peyda qildi. Bu özgirish mushundaq dawamlashsa özimizni saqlap qélishimiz mumkin emes. Bu bekmu qorqunchluq. Xitay hetta birer yurtning adimini qiriwetkendinmu qorqunchluq. Meniwi jehettin yoqilish mesilisi jan bedilimiz bilen qarshiliq körsitidighan bir mesile.

So'al: xitay yéqinda “Kichik alma” usulini hetta aqsu uchturpanda diniy zatlarni sehnige chiqirip oynatqan. Buninggha qandaq qandaq qaraysiz?
Diniy zatlar mesilisi bizning wetinimizning ehwaligha nisbeten éytqanda bir'az salmaqliq oylap körüshke tégishlik bir ish. Omumen bizning xelqimizning qurulmisigha qaraydighan bolsaq diniy zatlarni heqiqiy dini zatlar, munapiq diniy zatlar we dinni anche chüshinip ketmeydighan diniy zatlardin ibaret birqanche türge bolush mumkin. Biz sehnide bu usulni oynighanlarning qaysi turdiki diniy zatlar ikenlikini bilmeymiz. Eger ular heqiqiy diniy zatlar bolsa xitay qesten diniy jehettin chekligen bir ishni qildurup ulargha psixik hujum qilmaqchi. Eger ular munapiq dindarlar bolsa bu usulni oynash teshwiqati arqiliq dinning abruyini chüshürmekchi. Eger ular chala dindarla bolsa buni chüshenmey qiliwatqanliqi éniq. Nimila bolmisun buni Uyghurlardin ibaret bir musulman milletke bolupmu dindarlargha bu usulni oynitish hujumning esheddiylik derijisige bérip yetkenlikini körsitidu. 50 Yilning aldida isyan chiqishqa sewebchi bolidighan bir ishning bügünki kelgende héchqandaq qarshiliqsiz élip bériliwatqanliqi nahayiti qorqunchluq. Démek “Mushu köndürüsh bilen yene shundaq 50 yilni ötküzsek biz néme bolimiz” dégenni oylashsaq bolidu.

So'al: Uyghurlar xitayning meniwi jehette élip bériwatqan hujumigha qandaq taqabil turushi yaki qaysi yollar bilen qoghdinishi kérek?
Jawab: bu qarshiliq qilghuchining özige baghliq ish. Bügünki bizning ré'alliqimizdin éytqanda teshkillik qarshiliq körsitish mumkin emes. Her bir shexs özi buninggha chare tépishi lazim. Mesilen shundaq künlerde ishi chiqip qalsa, yaki aghrip qalsimu bolidu. Chare tapalmighanda “Men buni oynimaymen” désimu bolidu. Eger jénidin kéchelise. Eger biz jénimizdin kéchelmisek wetinimiz bolushini teme qilmisaqmu bolidu, undaq teme qilishqa heqqimiz yoq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.