K h k t: shinjangdiki jiddiylikni milliy kemsitish, medeniyet we diniy basturush kücheytti

Muxbirimiz erkin
2015.01.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
kocha-qarlawatqan-xitay-saqchi-qoralliq-herbiy.jpg Xitay qoralliq küchlirining kocha charlawatqan körünüshi. 2014-Yili 30-iyul, qeshqer.
Imaginechina

Kishilik hoquqni közitish teshkilati 2015‏- yilliq doklatida Uyghur ilining ötken yilliq kishilik hoquq weziyiti heqqide toxtilip, 2014‏-yili Uyghur ili weziyitining dawamliq jiddiyleshkenlikini bildürdi.

Amérikining mezkur kishilik hoquq orgini 650 nechche betlik doklatida buning seweblirini xitayning siyasitige baghlap, “Keng kölemlik milliy kemsitish, qattiq diniy basturush, dawamliq küchiyip barghan medeniyet jehettiki bésim xitay hökümiti teripidin bölgünchilik, diniy ashqunluq, térrorluqqa qarshi turush namida qanunlashturulup, shinjang Uyghur aptonom rayonida jiddiychilikni dawamliq kücheytti” dep körsetti.

Kishilik hoquq közitish teshkilatining mes'uli kénnés rus, peyshenbe küni léwanning béyrut shehiride ötküzgen axbarat yighinida, hökümetler peqet bixeterlikkila ehmiyet bérip, kishilik hoquqqa buzghunchiliq qilsa, buning bixeterlikke jiddiy xirislarni peyda qilidu yaki xirisni kücheytidu, dep agahlandurdi.

Kénnés rus mundaq dédi: hökümetler noqul bixeterlik tedbirlirini élishqila mayil bolup, kishilik hoquqning roligha sel qaraydu. Hökümetlerning xahishida kishilik hoquq saqlap qoyup waqti kelse qollinidighan qimmetlik tawar. Eger ishlar murekkepliship ketse, uningdin waz kéchishkimu bolidu, dep qaraydu. Biz buni exlaqiy prinsip we xelq'ara qanun nuqtisidin xata, depla qarimaymiz. Bundaq xahish cholta oylighanliq bolupla qalmay, u yene selbiy netije béridu. Biz ötken yili dunyada tekshürüsh élip bérish arqiliq shuni bayqiduq. Dunya bügün duch kelgen jiddiy bixeterlik xirisigha taqabil turghanda kishilik hoquqqa hörmet qilmidi. Buningda astida bixeterlik tehditlirini peyda qilghan seweblerni hel qilishqa chare tapalmasliq yatidu. Xitay bu yolda mangghachqa bügün u özi duch kelgen bu tehditke taqabil tutushta utuqluq bolalmidi.

Kishilik hoquq teshkilatlirining we chet'ellik analizchilarning ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti bügün duch kelgen xewpni chet'el térrorluq guruhlirigha artsimu, biraq bu tehditni peyda qilghan asasliq amil xitayning Uyghur siyasiti.

Gérmaniye xeter astidiki xelqler teshkilatining asiya ishlirigha mes'ul xadimi ulrix déli'us, noqul bixeterlik tedbiri mesile hel qilalmaydu, dep qaraydighan pa'aliyetchilerning biri.

U mundaq dédi: eger sizde krizis yüz bergende, bolupmu bixeterlik krizisi yüz bergende, yalghuz bixeterlik tedbiri héchqandaq térrorluq, zorawanliq mesilisini hel qilalmaydu. Belki, siz bezide térrorluq, zorawanliq weqelirini toxtitalishingiz mumkin. Biraq bizning tejribimizdin her qandaq toqunushni siyasiy yol bilen hel qilghanda netije alalaysiz. Herbiyler, saqchilar, qoralliq xadimlar zorawanliqni bezi ehwallarda toxtitalaydu. Biraq ular izchil hel qilish charisi bolalmaydu. Halbuki, biz hazirgha qeder xitay wekilliride, xitay hökümiti we sherqiy türkistan rayonluq hökümitide mesilini hel qilidighan siyasiy irade barliqini körüp baqmiduq.

Kishilik hoquq közitish teshkilati doklatida, 2014‏-yili 3‏-ayda künmingda, shu yili 5‏-ayda ürümchidiki köktat bazirida, 8‏-ayda yarkent nahiyeside yüz bergen hujum we qanliq toqunushlarni eskertip kélip, “Xitay hökümitining zorawanliq weqeliridin endishe qilishi orunluq bolsimu, biraq uning kemsitish we basturush xaraktérlik az sanliq milletler siyasiti mesilini éghirlashturuwetti” dep körsetti.

Doklatta yene, Uyghur élide térrorluqqa alaqidar délolarning adil sotlan'ghanliqida jiddiy guman barliqini eskertip, bu délolargha alaqidar musteqil uchurning kemliki, hökümetning ularni chaqmaq tézlikide sotlishi, xitay qanunining térrorluq gumandarlirini uzun mezgil soraqsiz tutup turushqa yol qoyushi, bu xil endishilerni peyda qilghanliqini bildürdi.

Xitay hökümiti 2014‏- yili 22‏-may yüz bergen ürümchi köktat bazirigha hujum qilish weqesini bahane qilip, Uyghur élide bir yilliq térrorluqqa qarshi qattiq zerbe bérish herikiti bashlighan. Bu heriket Uyghur we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirida qattiq endishe qozghighan idi.

Uyghur aptonom rayonluq teptish da'iriliridin yéqinda ashkarilishiche, 2014‏-yili Uyghur élide az kem 28 ming adem resmiy qolgha élin'ghan bolup, bu 2013‏-yili qolgha élin'ghanlardin asasen bir hesse köp. Uyghur aptonom rayonluq yuqiri teptishning bashliqi neyim, bundaq zor kölemlik qolgha élishni aqlap, “Bu bizning térrorluqqa qarshi küresh qilish niyitining qet'iylikini bildüridu” dégen.

Biraq ulrix déli'us, bu xil basturushning héchqandaq ijabiy netije bermeydighanliqini bildürüp, biraq “Xitay hökümiti ixtilapni tinch hel qilishqa qiziqmaydu” dédi.

U: biz buninggha béshidila tenqidiy pozitsiye tutup, toqunush héchqandaq netije bermeydighanliqini otturigha qoyup kelduq. Buning peqet téximu köp kishini qozghaydighanliqi, téximu köp zorawanliqni keltürüp chiqiridighanliqini eskerttuq. Bu héchqandaq netije bermeydu. Biraq, bügün biz shuninggha qayil bolduqki, xitay hökümiti mesilini tinchliq bilen hel qilishqa qiziqmaydu. Bu biz izchil qorqup kelgen bir ehwal. Bu xitayda téximu keskin zorawanliqlarni keltürüp chiqirishi mumkin. Biz tereplerni olturup, krizisni hel qilishning charisi heqqide sözlishishi kérek, dep qaraymiz.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati doklatida yene, xitay da'irilirining tinch Uyghur öktichilirini basturghanliqini tenqid qildi. Uyghur ziyaliysi ilham toxti xitay hökümitining Uyghur siyasitini tenqid qilghanliqi üchün qolgha élinip, muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqini, abduweli ayupning “Qanunsiz meblegh toplash” bilen eyiblinip 18 ayliq qamaqqa höküm qilghanliqini eyiblidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.