Uyghur teshkilatliri: xitayning mejburiy iqrar qildurush siyasiti Uyghur élida téximu éghirlashti

Muxbirimiz irade
2015.11.13
urumchi-sheherlik-1-turme-305.jpg Uyghur akadémik ilham toxti ömürlük qamaq jazasigha höküm qilin'ghandin kéyin qamalghan ürümchi sheherlik 1-türme. 2014-Yili 24-séntebir, ürümchi.
Photo: RFA


Xelq'ara kechürüm teshkilati peyshenbe küni “Xitaydiki qéyin - qistaq we mejburiy iqrar qildurush” témisidiki doklatini élan qildi. Xitay hökümiti özidiki bu mesilini étirap qilip, uni tügitish üchün bir qatar tedbirlerni alghan bolsimu, emma xelq'ara kechürüm teshkilati doklatida qéyin - qistaqning xitayda hélihem intayin keng da'iride qolliniliwatqanliqini, hetta qanunning qoghdighuchisi bolghan adwokatlarningmu qéyin - qistaqqa uchrawatqanliqini bildürgen. Uyghur teshkilatliri bolsa bu xil ehwalning Uyghur élida téximu éghirliqini bildürdi.

Xitay, 1988 - yili birleshken döletler teshkilati élan qilghan “Qéyin - qistaq we bashqa xil qebih wasitilerni qollinish arqiliq jazalashqa qarshi turush ehdinamisi” ge qol qoyghan döletlerning biri. Biraq, xelq'ara kechürüm teshkilati peyshenbe küni élan qilghan bu heqtiki mexsus doklatida xitayda qéyin - qistaq we mejburiy iqrar qildurushning edliye sistémisida hélihem intayin keng qolliniwatqanliqini bildürdi.

“Xitaydiki qéyin - qistaq we mejburiy iqrar qildurush” témisida élan qilin'ghan bu doklat 57 bettin terkib tapqan bolup, u xitaydiki 37 neper adwokat bilen birmu - bir élip bérilghan söhbetler, herqaysi sotlarda körülgen dawalargha a'it matériyallar we hökümler üstidin élip bérilghan tekshürüshler netijiside élan qilin'ghan.

Kechürüm teshkilatining bayqishiche, xitay hökümiti ötken 5 yil ichide edliye sistémisida qéyin - qistaq we mejburiy iqrar qildurush mesilisining éghirliqini qobul qilghan we bir qatar yéngi belgilimilerni, yéngi tüzüm - qararlarni élan qilip xitayda qéyin - qistaqni ayaghlashturushta netijige érishkenlikini ilgiri sürgen. Emma emeliyette, bu tüzümler - siyasetlerning köpinchisi qeghez yüzide qalghan bolup, qéyin - qistaq we mejburiy iqrar qildurush yenila keng da'iride ijra qilinmaqtiken.

Doklatta körsitilishiche, qéyin - qistaq we mejburiy iqrar qildurush, sotlarda qéyin - qistaq arqiliq érishken iqrarnamining jinayet delili süpitide ishlitilish ehwali bolupmu hökümet organliri bilen dawalishiwatqan yer igilirige oxshash dawagerler yaki falun'gung murtlirigha qarshi keng qollinilidiken.

Amérika Uyghur birleshmisi re'isi alim séyitof ependi bu heqte toxtilip, xitay hökümitining qéyin - qistaq we mejburiy iqrar qildurush siyasitining Uyghur élida téximu éghirliqini bildürdi. U mundaq dédi: “Xitay hökümiti Uyghur élida atalmish diniy radikalliqqa, térrorluqqa qarshi turush namida küresh élip bérip, nurghun Uyghurlarni tutqun qilmaqta. Xitay hökümitining qéyin - qistaq we mejburiy iqrar qildurush heriketliri Uyghur élide intayin éghir. Chünki ular qolgha élin'ghan Uyghurlarning dölet bixeterlikige tehdit peyda qiliwatqanliqini ilgiri sürüsh arqiliq, özlirining Uyghurlargha yürgüzüwatqan keng kölemlik basturush siyasetlirini aqlap kelgen. Amérikidiki ‛di'alog‚ dégen teshkilat öz tekshürüshliri netijiside xitayda Uyghurlarning aran 2 pirsent nopusni igileydighanliqini, emma xitayda döletke tehdit peyda qilish jinayiti bilen qolgha éliniwatqanlarning 50 pirsentining Uyghurlar ikenlikini bayqighan we buningdin özlirimu intayin heyran qalghanliqini ipadiligen idi. Mana mushu reqemning özila Uyghurlargha yürgüzülüwatqan basturushning hem shundaqla qéyin - qistaq, mejburiy iqrar qildurushning qanchilik éghirliqini körsitip béridighan addiy bir misal.”

Melum bolushiche, kéler hepte jenwede birleshken döletler teshkilatining qéyin - qistaqqa qarshi turush komitéti mexsus xitaydiki qéyin - qistaq mesilisige qarap chiqish yighini chaqiridighan bolup, hazir herqaysi kishilik hoquq organliri bu heqtiki doklatlirini teyyarlap, mezkur kométitqa sunushqa bashlidi.

Dunya Uyghur qurultiyi we Uyghur kishilik hoquq programmisimu birlikte mexsus Uyghurlarning qéyin - qistaqqa uchrash mesilisi heqqidiki doklatini qéyin - qistaqqa qarshi turush kométitigha sun'ghan.

Alim séyitof ependi bu ikki organ teripidin teyyarlan'ghan doklatta bu mesilining pakitliri bilen otturigha qoyulghanliqini bildürdi.

Bügün, xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati bir bayanat élan qilip, xitay hökümitini kéler hepte échilidighan yighinda özidiki mesililerni étirap qilishqa we rastchil bolushqa chaqirdi.

Xelq'ara kechürüm teshkilati bolsa öz doklatida xitay hökümitini xitaydiki qéyin - qistaq we mejburiy iqrar qildurushni ayaqlashturush üchün aldi bilen özliri bu heqte qol qoyghan xelq'ara qanunlargha hörmet qilishni, dölette qanunning ijra qilinishini ilgiri sürüshni, edliye musteqilliqini emeliyleshtürüshni hem shundaqla edliye séstimisidiki barliq saqchi, sotchi qatarliq qanun ijra qilghuchilarning qanun ang - sapasini östürüshni, ulargha qaritilghan nazaretni ashurushni telep qilghan.

Alim séyitof ependining éytishiche, dunya Uyghur qurultiyi b d t qéyin - qistaqqa qarshi turush komitétigha yollighan doklatida bu organlardin Uyghur élidiki türme weziyetlirini we shundaqla ilham toxtigha oxshash siyasiy sewebler bilen türmide yétiwatqan barliq siyasi'iy mehbuslarning ehwalini yéqindin teqip qilishni telep qilghan. U mundaq dédi : “Xitay hökümiti aldi bilen b d t qéyin - qistaqqa qarshi turush komitétining Uyghur éligha adem ewetip tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushi kérek. Ularning xalighan türmige bérip, xalighan mehbusni ziyaret qilishigha yol qoyushi kérek. Ilham toxti ependi qatarliq siyasiy sewebler bilen türmide yétiwatqan siyasiy mehbuslarning ehwalini tekshürüshi we xitay hökümitini ularni qoyuwétishke chaqirishini telep qilduq. Uyghur élidiki türmilerde Uyghur mehbuslarni qéyin - qistaqqa élish, ularni ten jazasi arqiliq mejburiy iqrar qildurush ehwalini tügitishke chaqirishni telep qilduq.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.