Түрк дуняси маарипшунаслиқ йиғинида хитайниң уйғурларға қаратқан тил сиясити оттуриға қоюлди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2016-12-07
Share
abdureshit-qarluq.jpg Әнқәрә йилдирим баязит университети җәмийәтшунаслиқ факултети оқутқучиси, профессор доктор абдурешит қарлуқ "шәрқий түркистанда йүргүзүлүватқан тил сиясити вә нәтиҗилири" темисида доклат бәрмәктә. 2016-Йили декабир, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

"әхмәт йәсеви йили" мунасивити билән 12-айниң 1-күнидин 4-күнигичә түркийәниң анталийә шәһиридә "хәлқаралиқ маарипшунаслиқ вә иҗтимаий пәнләр илмий муһакимә йиғини" чақирилди.

22-Дөләттин 480 мутәхәссис иштирак қилған йиғинда әнқәрә йилдирим баязит университети җәмийәтшунаслиқ факултети оқутқучиси, профессор доктор абдурешит қарлуқ "шәрқий түркистанда йүргүзүлүватқан тил сиясити вә нәтиҗилири" темисида доклат бәргән.

Түркийә кадирлар уюшмиси тармиқидики түркийә маарипчилар уюшмиси билән түркийә хәлқара явро-асия маарипчилар уюшмилири ортақ ачқан "хәлқаралиқ түрк дуняси маарипшунаслиқ вә иҗтимаий пәнләр йиғини"ға түркийә, қазақистан, қирғизистан, әзәрбәйҗан, косова қатарлиқ 22 дөләттин кәлгән мутәхәссисләр иштирак қилған. Уйғур мутәхәссисләрдин абдурешит қарлуқ әпәндиниң йиғинда сунған "шәрқий түркистанда йүргүзүлүватқан тил сиясити вә нәтиҗилири" мавзулуқ доклатиниң қисқичә мәзмуни төвәндикичә: "улуғ түркистанниң шәрқи 1949- йилидин тартип хитай хәлқ җумһурийитиниң бир парчисиға айланди. 1955- Йили пүтүнләй хитайға қарашлиқ шинҗаң уйғур аптоном райониға айландурулди. Хитай коммунист партийиси һөкүмити хитайдики охшимайдиған милләтләрни хитайға хас сотсиялизм түзүми билән башқурушқа башлиди. Хитайдики һөкүмран күч болған хитайлар, өзлиригә пүтүнләй охшимайдиған мусулман уйғурларни башқуруш, хитай миллити билән йеқинлаштуруш, пүтүнләштүрүш, әң ахирида еритип түгитиш мәқсити билән 1955-йилидин башлап бу һәқтә тил, күлтүр вә маарип сиясити йүргүзүп кәлмәктә. Район хәлқиниң мәнпәәтини ойлайдиған зиялийларни нәзәрдә тутмастин елинған бу қарар башланғучта хәлқниң қаттиқ наразилиқиға учриған болсиму, әмма хәлқни қаттиқ җазалаш вә бастуруш нәтиҗисидә мәзкур сиясәт хәлқ тәрипидин пассип һалда қобул қилинишқа башлиди. Бу мәзгилдә район характерлик тиллар мәһәллий тилларға, мәһәллий тиллар болса аилә тиллириға айлинип қалди. Бәзи аилә тиллири йоқ болуп кетип, униң орнида хитай тили ишлитилишкә башлиди. Қәдимий тарихқа игә мукәммәл бир йезиқ тили болған уйғур йезиқ тили вә ахбарат тилиму ‹хитай тилиниң тәрҗимиси' һалидики бир тилға айлинип қелиштин қутулалмиди. Һәтта бәзи районларда, уйғурчә ишлитилиштин чүшүп қелиш хәвпи астида турмақта."

Доктор абдурешит қарлуқ йиғинда бәргән доклатида алди билән уйғур дияриниң 1949-йилидин кейинки тарихи җәряни тоғрисида қисқичә мәлумат бәргәндин кейин, хитай коммунист партийисиниң шинҗаң уйғур аптоном районида елип бериватқан тил сияситини аңлатқан болуп, у мәзкур сиясәтниң мусулман уйғурларға вә башқа түркий милләтләргә қандақ нәтиҗә елип кәлгәнликини тилшунаслиқ вә җәмийәтшунаслиқ нуқтиинәзиридин шәрһлигән.

Йиғин һәққидә техиму тәпсилий мәлумат игиләш үчүн йиғинни уюштурған түркийә кадирлар уюшмиси рәиси исмаил қонҗуқ вә йиғинға иштирак қилған анталийә ақдеңиз университети түрк тили вә әдәбияти факултети оқутқучиси оғузхан қарабурғу вә доктор абдуллаһ көк әпәндиләр билән сөһбәт елип бардуқ.

Исмаил қонҗуқ әпәнди йиғинниң утуқлуқ өткәнликини баян қилип мундақ деди: "анталийә шәһиридә ‹хәлқаралиқ түрк дуняси маарипшунаслиқ вә иҗтимаий пәнләр илмий муһакимә йиғини' чақирдуқ. Түркийә маарипчилар уюшмиси билән явро-асия маарипчилар тәшкилатлири бирлики бирликтә уюштурған йиғин иди. 480 Мутәхәссис маарипшунаслиқ вә иҗтимаий пәнләр тоғрисида 430 илмий доклатни оқуп өтти. Түрк дунясиға пайдилиқ тәтқиқатлар оттуриға қоюлған бир илмий муһакимә йиғини иди. Йиғинға иштирак қилған һәммә киши хурсән болған бир йиғин болди, наһайити утуқлуқ болди. Биз түрк дуняси тоғрисида бу хил паалийәтлиримизни давамлаштуримиз."

Исмаил қонҗуқ әпәнди бу йиғинниң "шәрқий түркистан мәсилиси" үчүнму пайдилиқ болғанлиқини баян қилип мундақ деди: "шәрқий түркистан мәсилиси болсун, түрк дунясиниң мәсилилири болсун мутәхәссисләрниң һәл қилиш йоллири тоғрисидики тәтқиқатлири билән һәл болиду. Һәл болмиған тәқдирдиму бу мәсилиләрниң илмий йосунда оттуриға қоюлуши, яшларға шәрқий түркистан мәсилисини аңлитиш үчүнму болса пайдилиқ болиду дәп ойлаймән".

Анталийә ақдеңиз университети оқутқучиси оғузхан қарабурғу әпәнди йиғинда нуқтилиқ һалда түрк дунясиниң мәсилилириниң оттуриға қоюлғанлиқини баян қилип мундақ деди: "һәммә мутәхәссисләр өз саһәси тоғрисида елип барған тәтқиқатлирини оттуриға қойди. Булардин сирт нуқтилиқ һалда түрк дунясидики мәсилиләр тоғрисида музакириләр елип берилди, мутәхәссисләр бу һәқтики көз қарашлирини оттуриға қоюп өтти".

Доктор абдуллаһ көк әпәнди йиғинда тил тоғрисида қиммәтлик көз қарашларниң оттуриға қоюлғанлиқини баян қилип мундақ деди:"бу илмий муһакимә йиғининиң әң муһим тәрипи, охшимайдиған 22 дөләттин тили охшаш, дини, тили вә көңли бир қериндаш милләтләрдин мутәхәссисләрниң бир җайға җәм болушидур. Бу мутәхәссисләр 4 күн бойичә түрк дунясиниң пүтүн мәсилилирини оттуриға қойғанлиқи вә түркий тиллириниң мәсилилирини оттуриға қойғанлиқи болди."

Мәзкур йиғин түркийәдә тунҗи қетим өткүзүлгән йиғин болуп, 4 күн давамлашқан йиғинда түркийә вә башқа түркий җумһурийәтлири вә түркий милләтләрниң маарип әһвали, маарипта сақлиниватқан мәсилиләр, иҗтимаий пән тәтқиқати вә сақлиниватқан мәсилиләр дегәнгә охшаш мәзмунларда доклат берилгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт