Chén chüen'goning Uyghur élini idare qilish siyasiti we uning aqiwiti (3)

Muxbirimiz qutlan
2017-05-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur aptonom rayonning partkom sabiq sékrétari zhang chünshyen bilen uning wezipisini ötküzüwélish üchün kelgen tibet aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chüen'go. 2016-Yili 29-awghust.
Uyghur aptonom rayonning partkom sabiq sékrétari zhang chünshyen bilen uning wezipisini ötküzüwélish üchün kelgen tibet aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chüen'go. 2016-Yili 29-awghust.
ts.cn

"Ochuq xet" élan qildurup xitaygha bolghan sadaqitini sinash

Chén chüen'goning Uyghur diyarini idare qilghan yérim yildin artuq jeryanda yolgha qoyghan qattiq qol siyasetlirining biri, Uyghur kadirliri, diniy sahediki zatlar we ziyaliylarni "Ochuq xet" élan qildurup, ularning xitay kompartiyisige bolghan sadaqitini sinash bolghanliqi melum.

"Ochuq xet" élan qilish dolquni eng deslep kériye nahiye jay yézisining bashliqi obulqasim mettursunning bu yil 25-mart küni élan qilghan "Uyghur qérindashlargha muraji'et" namliq ochuq xétidin bashlan'ghan.

Uyghur aptonom rayonining re'isi shöhret zakir 20-aprél küni "Ochuq xet" élan qilip, obulqasim mettursunning ochuq xétige awaz qoshidighanliqini bildürgen. U re'islik salahiyiti bilen otturigha chiqip, "Keng Uyghur xelqini siyasiy jehettin oyghinishqa, 'üch xil küch'ning Uyghur millitini görüge éliwélishigha yol qoymasliqqa shundaqla Uyghur millitini tar da'iridiki 'milliy héssiyat' chembirikidin halqip chiqish" qa chaqiriq qilghan.

Arqidinla ürümchi shehirining bashliqi ilham sabirmu "Ochuq xet" élan qilip, Uyghur xelqining "Közini yoghan échip, eqlini ishlitip 'üch xil küch' ning ré'al xewpi we qorqunchluq gherizini éniq tonup yétishini, shundaqla 'üch xil küch' bilen bolghan chek-chégrani éniq ayrish" ni telep qilghan.

24-Aprél küni xoten waliysi eziz musa "Uyghurlar tarixning esliy qiyapitini untup qalmasliqi lazim" namliq "Ochuq xet" élan qilghan. U mezkur ochuq xette "Uyghurlarning tarixtiki hon yaki türklerning ewladi emes, belki jungxu'a millitining biri" ikenliki heqqide dawrang salghan.

U özining ochuq xétide töwendikidek esheddiy bayanlarni yazghan: "Uyghurlarning qénigha xenzu we bashqa milletlerning qéni arilashqan. Xenzularning qénidimu Uyghurlarning qan terkibliri bar. Ular tarixtin buyan qandash tughqanlargha aylan'ghan. Bularning hemmisi tarixiy heqiqet. Shundaqken, her bir Uyghur öz ejdadining qeyerdin kelgenlikini éside ching tutup, xenzularni chetke qaqidighan psixik haletni yoqitishi, exmiqane ishlarni qilmasliqi kérek."

En'gliyediki Uyghur pa'aliyetchilerdin doktor eniwer toxti ependi bu heqte inkas qayturup, chén chüen'goning Uyghur serxillirini ochuq xet yaki muraji'et élan qilishqa qistishidiki tüp meqsiti ularning ghururini yerge urush, pütkül Uyghur millitining meniwiyitini qulluq zenjirige baghlashtur, deydu.

Béyjing uniwérsitéti bilen hindonéziyediki muhemmediye uniwérsitétining tekliplik proféssori patrik méyér bu heqte munularni ilgiri süridu: "Junggo hökümitini eng köp endishe qilduruwatqan nuqta Uyghurlarning öz milliy kimlikini ching saqlawatqanliqidur. Buning sewebi nahayiti addiy, yeni junggo hökümiti Uyghurlarning özini junggoluq dep bilishini arzu qilidu. Halbuki, tarixiy baghlinish, medeniyet yiltizi we diniy jehettin Uyghurlar xitaygha qarighanda ottura asiyagha yéqin, téximu éniqraq qilip éytqanda, Uyghurning kimliki xitaygha emes, belki ularning özige mensup. Shunga junggo hökümiti bir amallarni qilip yaki zorluq küch ishlitip Uyghurlarni xenzu medeniyitining qoynigha singdürüwétishni yaki junggoluq kimlikige qoshuwélishni oylaydu. Egerde Uyghurlar özining medeniyet, din we til jehettiki kimlikide ching turalisa, u chaghda junggo hökümitining bu meqsiti qiyinlishidu. Ularning Uyghurlarning kimlikini almashturush pilani sugha chilishidu."

Ijtima'iy taratqularda bu yil béyjingda échilghan "Ikki yighin" mezgilide xoten nawagh jamesining xatipi abdulétip abduréhim damollining tutqun qilin'ghanliqi ilgiri sürülgen idi. Radiyomizning bu heqtiki éniqlashliri jeryanida xotendiki bir qisim saqchixanilar bilen qanun orunliri abdulétip abduréhim damollining tutup kétilgenlik xewirini inkar qilmighan idi. Xoten shehirige qarashliq nawagh saqchixanisimu bu déloning teptishke ötküzüp bérilgenlikini ilgiri sürgen idi.

Halbuki, xitay taratquliri tutup kétilgenliki heqqide xewer tarqalghan xitay memliketlik islam dini jem'iyitining mu'awin re'isi, Uyghur aptonom rayonluq siyasiy kéngeshning mu'awin re'isi, Uyghur aptonom rayonluq islam dini jem'iyitining re'isi abdulétip abduréhim damollining bir parche "Ochuq xéti" ni 14-may küni élan qilghan.

Abdulétip abduréhim damollining "Ochuq xéti" de mundaq déyilgen: "Yéshim chongiyip qaldi, bilim sewiyemmu yuqiri emes, emma men partiyining rehberlikide shinjangda alemshumul özgirishlerning bolghanliqini bilimen. 'üch xil küch' ler millet, din tonigha oriniwélip, islam dinining ehkamlirini burmilap, musulmanlarni aldap, her xil amallar bilen bextlik turmushimizgha buzghunchiliq qilip, bizni kona jem'iyetke qayturmaqchi boldi. Bu, ularning uxlimay chüsh körüshi, biz buninggha hergiz yol qoymaymiz."

Amérikidiki Uyghur ziyaliylardin doktor qahar barat ependi bu heqte inkas qayturup, xitay da'iriliri qattiq we yumshaq wasitilerni qollinip, Uyghur xelqini özining milliy we diniy kimlikidin waz kéchishke qistimaqta, deydu.

Doktor patrik méyér bu heqte munularni ilgiri süridu: "Men buningdin heyran qalmaymen. Chünki bundaq qilish Uyghurlargha qiyin kelsimu, lékin ular shundaq qilishqa mejbur. Ularning hökümetning bundaq siyasetlirini yaxshi körmeydighanliqi besh qoldek éniq. Emma ular öz orunlirini saqlash üchün hökümetning teleplirige maslishishi, hökümetning siyasetlirini maxtishi kérek. Shu sewebtin hökümet Uyghur kadirlardin wasite süpitide paydilinidu."

"Ochuq xet" élan qilish dolquni yéqindin buyan Uyghur ziyaliylirighiche kéngeygen bolup, bügün ijtima'iy taratqularda abduqadir jalalidinning "Partiyining ma'arip siyasiti yolida méngip, junggoning zor tereqqiyat dewridiki mes'uliyetni üstimizge alayli" namliq ochuq xéti tarqaldi.

Abduqadir jalalidin özining ochuq xétide mundaq dep yazghan: "Men shinjang pédagogika uniwérstitéti edebiyat institutining proféssori. Men qeshqerde adettiki déhqan a'iliside tughulghan. 1984-Yili sherep bilen junggo kompartiyisige eza boldum. Men shinjangning ma'arip saheside ösüp yétilgen bir az sanliq millet oqutquchisi bolush süpitim bilen shuni éniq tonup yettimki, 'üch xil küch' ning eksiyetchil mahiyiti del shinjangda qalaymiqanchiliq tughdurush, millet bölgünchilikini terghib qilish we wetenning birlikini parchilashtin ibarettur. Ularning qiliwatqini pütkül jem'iyetke, insaniyetke we medeniyetke qarshi zorawanliqtin bashqa nerse emes. Ular öz millitining shundaqla öz wetinining xa'inliridur hemde pütün shinjangdiki her millet xelqining ortaq düshmenliridur."

Uyghur ziyaliylirining "Ochuq xet" élan qilip, xitaygha bolghan sadaqitini bildürüshke zorlinishi közetküchilerning téximu diqqitini qozghidi. Bu heqte pikir bayan qilghan doktor patrik méyér mundaq deydu: "Men yüzligen Uyghurlar bilen pikir almashturghan. Ularning ichide proféssorlar, emeldarlar we adettiki kishiler bar. Junggo hökümitining 1990-yillardin buyan rayonda yürgüzüp kelgen qattiq siyasitige qarita ularning köpinchiside qarshiliq inkasliri mewjut. Bilishimche, her bir Uyghur könglining chongqur qatlimida musteqilliqni xalaydu, xenzularning hökümranliqini yaxshi körmeydu. Emma ré'alliq ularning oylighinidin köp rehimsiz. Ular yashishi, mewjut sistéma ichide xizmetke érishishi kérek. Bu xil ré'alliq ularning bezilirini hökümet bilen maslishishqa, mewjut sistéma ichide xizmet qilishqa, hetta junggo hökümitining rayondiki siyasetlirini himaye qilishqa mejbur qilghan. Eger undaq qilmisa, ular xizmitini, ijtima'iy ornini we yashash imkaniyitini yoqitidu."

Doktor qahar barat ependimu "Xitay hökümitining hazirqi iqtisadiy istratégiyesi gherbke yüzlendi. Uyghur diyari bu istratégiyening tügüni. Shundaqken, xitay bu yerde qalaymiqanchiliq bolushni emes, belki özining gherbke kéngiyish pilanigha süküt qilidighan ijtima'iy keypiyatqa éhtiyajliq" deydu.

Toluq bet