Chén chüen'goning Uyghur élini idare qilish siyasiti we uning aqiwiti (4)

Muxbirimiz qutlan
2017-06-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur éligha teyinligen yéngi partkom sékrétari chén chüen'go yighinda sözde.
Uyghur éligha teyinligen yéngi partkom sékrétari chén chüen'go yighinda sözde.
cpad.gov.cn

Pasport yighiwélip Uyghurlarning tashqi dunya bilen bolghan alaqisini üzüwétish

Xitay hökümiti "Islahat we ishikni échiwétish" dégen nam bilen maw zédong dewridiki xitayning uzaq muddetlik békinme siyasitige xatime bergili az kem 40 yil boldi.

Xitayning "Islahat we ishikni échiwétish" siyasiti 1980-yillarda tibet we Uyghur éli qatarliq siyasiy sezgürlüki yuqiri bolghan chégra rayonlargha bir mehel tashqi dunyaning uchurlirini élip kirgen bolsimu, emma 1990-yillardin étibaren xitayning chégra rayon siyasitide keskin burulush boldi.

Xitay kompartiyesining 1996-yili Uyghur aptonom rayonigha chüshürgen "7-Nomurluq höjjiti" din bashlap taki 2009-yilidiki "5-Iyul weqesi" ge qeder xitayning Uyghurlargha qaratqan yuqiri bésimliq siyasiti yildin-yilgha chingip bardi.

Wang léchüendin kéyin Uyghur aptonom rayonigha sékrétar bolghan jang chünshyen bir mehel pasport tüzümini qoyup bérip, hetta yéza-kentlerge qeder yerlik ahalilerning pasport béjirishini asanlashturghan bolsimu, emma pasportqa érishken Uyghurlar uzun ötmeyla buning bedilini hessilep töleshke mejbur boldi.

Tibetni qattiq qolluq bilen idare qilishta dang chiqarghan chén chüen'go ötken yilining awghust aylirida Uyghur éligha yötkep kélin'gendin kéyin ishni aldi bilen yerlik ahalilerning qolidiki pasportlirini yighiwélishtin bashlidi.

Radi'omizgha kelgen inkaslar we neq meydandin élin'ghan melumatlar shuni körsettiki, Uyghur élining merkizi ürümchidin taki herqaysi nahiye we yéza-qishlaqlargha qeder yerlik ahalilerning qolidiki pasportlar birdek saqchi idarisige yighiwélin'ghan.

Turpanning toqsun nahiyesige qarashliq ilanliq yéziliq saqchixanidiki bir mes'ul xadimning ashkarilishiche, bu yilning bashliridin étibaren nahiye tewesidiki barliq ahalilerning qolliridiki pasportlar birdek yighiwélin'ghan. Mezkur saqchining bildürüshiche, yighiwélin'ghan pasportlar nahiyelik saqchi idariside saqlanmaqtiken.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat hesen ependi bu heqte inkas qayturup, "Chén chüen'go pütün Uyghurlarning qolidiki pasportlarni yighiwélish bilen bir waqitta yene chet'el sayahetke chiqqan yaki chet'ellerde oquwatqan oqughuchilarghimu bésim ishlitip, ularni dekke-dükkide yashashqa mejburlimaqta," dédi.

Amérikidiki Uyghur ziyaliyliridin méditsina penliri doktori jür'et obul ependimu bu heqte pikir bayan qilip, "Öz dewride jang chünshyenning pasportni keng qoyup bergenlikimu, bügünki künde chén chüen'goning pütün Uyghurlarning pasportlirini qaytidin yighiwélishimu öz mahiyiti bilen oxshimighan waqitta oynalghan oxshash meqsettiki siyasiy oyun," dédi.

En'gliyediki musteqil tetqiqatchi, doktor enwer toxtining bu heqte mundaq deydu: "Xitay özining tarixtin buyan bashqa milletlerni kontrol qilishta ishlitip kelgen 'méning uruqumdin yaki méning neslimdin bolmighanlarning qelbimu bashqa bolidu' dégen siyasiy nezeriyisini nöwette tibet hem Uyghur élida qolliniwatidu. Chünki xitayning tarixtin bügün'giche bolghan siyasiy udumida ezeldin yat milletlerge ishen'gen emes."

Doktor enwer toxti yene "Meyli pasport yighiwélish bolsun yaki bashqa chékidin ashqan siyasiy tedbirler bolsun, bularning hemmisi emeliyette xitayning Uyghurlarning obrazini aldi bilen xunükleshtürüp, ularni alwasti qilip körsitip, arqidin ularni basturushqa we yoq qilishqa zémin hazirlashtin bashqa nerse emes. Xitayning Uyghurlargha qaratqan 'obrazini alwastilashturush taktikisi' ni eyni waqitta ruslar chéchenlerge qollan'ghan," deydu.

Amérikada yashawatqan Uyghur ziyaliyliridin doktor qahar barat ependimu bu heqte pikir bayan qilip, "Chén chüen'goning Uyghur diyarida pasportlarni yighiwélishi, tégi tektidin éytqanda, Uyghurlarning tashqi dunya bilen bolghan alaqisini üzüwétishtin", deydu.

Béyjing uniwérsitéti bilen hindonéziyediki muhemmediye uniwérsitétining tekliplik proféssori patrik méyér bu heqte munularni ilgiri süridu: "Men 2010-yilidin 2013-yiligha qeder 3 yil ichide Uyghur rayonida bir qatar tetqiqat we tekshürüsh ishlirida boldum. Bu jeryanda ürümchi, qeshqer, xoten we bashqa nurghun jaylarda boldum. Méning bu heqtiki biwasite tesiratim shu boldiki, '5-iyul weqesi' din kéyin rayonning siyasiy weziyitide yaxshilinish bolmastin, uning eksiche barghanséri yamanliship bardi. Yerlik xelq üstidiki cheklime we teqibler barghanséri kücheydi. Xitay hökümitining rayonni tinchlandurush we muqim idare qilishtiki urunushliri asasiy jehettin Uyghurlarning milliy we diniy kimlikini ajizlashturup, ularni jungxu'a kimlikining ichige yughurup tashlashqa merkezleshti."

Patrik méyér yene mundaq deydu: "Xitayning rayonda pasportlarni yighiwélishi yaki bashqa bir qatar bimene siyasiy tedbirlerni qollinishi emeliyette radikalliqni tügitish yaki azaytishta héchqanche ünüm körsetmeydu, belki Uyghurlarni téximu radikallashturidu hemde ularning xitaylargha bolghan öchmenlikini yenimu kücheytidu."

Toluq bet