Xitay puqralar küchi teshkilati millet, din, chégra halqighan démokratik küchler bilen muhakime bashlidi

Muxbirimiz gülchéhre
2015.04.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitay-puqralar-kuchi-yighin.jpg “Millet, din, chégra halqighan démokratik heriket yash rehberlirining 10-nöwetlik xelq'araliq muhakime yighini”din körünüsh. 2015-Yili 27-aprél, washin'gton.
RFA

Xitay puqralar küchi teshkilatining bash sahibxaniliqi, amérika démokratiyini ilgiri sürüsh fondi, erkinlik öyi qatarliq xelq'araliq teshkilatlarning hemkarliqida, “Millet, din, chégra halqighan démokratik heriket yash rehberlirining 10-nöwetlik xelq'araliq muhakime yighini” 27-aprél amérika bedésta shehirige jaylashqan yashlar kulubida échilishqa bashlidi. Mezkur xelq'araliq muhakimige chet'ellerde pa'aliyet élip bériwatqan xitay, Uyghur, tibet we teywen, xongkong teshkilatliri hemde bashqa kishilik hoquq we démokratiyini ilgiri sürüsh teshkilatliri teklip qilin'ghan bolup, Uyghur démokratik herikitige wekil bolup dunya Uyghur qurultiyi, amérika Uyghur birleshmisi we Uyghur insan heqliri programmisidinmu wekiller qatnashti. Mezkur xelq'araliq muhakime 4 kün dawamlishidu. Yighinning échilish murasimida, yighin teshkilligüchi puqralar küchi teshkilatining re'isi yang jyenli, yighin meqsitining xitay kommunisti'ik hökümitining tesirige uchrighan barliq küchlerni bir yerge jem qilip, din, millet chégra halqighan bir ortaqliq hasil qilish we ortaq ittipaqdash heriket istratégiyisi arqiliq xitaygha démokratiyini élip kirish ikenlikini tekitlidi.

Xitay puqralar küchi teshkilati bashchiliqida uyushturulghan “Millet, din, chégra halqighan démokratik heriket yash rehberlirining 10-nöwetlik xelq'araliq muhakime yighinining échilish murasimi düshenbe küni bashlandi. 30-Aprélghiche dawamlishidighan bu xelq'araliq muhakimige, hemkarlashqan 10 din artuq xelq'araliq insan heqliri teshkilatliri, xitay, Uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletler, islam, budda, xristi'an, falun'gung qatarliq oxshimighan dinidikiler, dunyaning her qaysi jaylirida xitaygha qarshi pa'aliyet élip bériwatqan xitay, xongkong, teywen we makawliqlar, oxshimighan ashkara we mexpiy ammiwi teshkilat wekilliri, musteqil guruhlar qatarida Uyghurlargha wakaliten dunya Uyghur qurultiyi, amérika Uyghur jem'iyiti, Uyghur kishilik hoquq programmisidin dolqun,eysa, dilshat rishit, ilshat hesen, zubeyre shemsidin qatarliqlar qatnashti.

Xitay puqralar küchi teshkilati 2000-yilidin buyan bu xil din, millet, chégra halqighan démokratik pa'aliyetchilerning muhakimisini ötküzüp kelmekte, aldinqi nöwetlik yighinlar boston, washin'gton alahide rayoni, teywen, kaliforniye, qatarliq jaylarda ötküzülgen idi. Dunya Uyghur qurultiyi wekilliri chet'ellerde pa'aliyet élip bériwatqan Uyghurlargha wakaliten izchil bu xil muhakimige ishtirak qilip kelmekte. Mezkur témidiki muhakimining 2000-yili öktebirde échilghan tunji nöwetlik yighinining échilish murasimida, xitay puqralar küchi teshkilatining re'isi doktor yang jyenli “Biz démokratik heriket rehberliri bu yerde, millet, din, chégra halqighan halda tarixta tunji qétim bir yerge jem bolduq. Biz tunji qétim endishisiz, özimiz xalap adalet, azadliq we söygümiz üchün uyushtuq, ornimizdin teng turduq” dégen idi.

Bügün échilish murasimidin kéyin ziyaritimizni qobul qilghan yang jyenli ependi, 15 yil awwal bu xil idiye bilen bashlan'ghan mezkur muhakimining bügünki 10-nöwetlik yighilishini échishqiche bolghan musapidiki tereqqiyat we utuqlirini sözlep ötti. We din, millet hemde chégra halqighan bundaq bir hemkarliqning xitaygha démokratiyining tesirini élip kirishtiki ehmiyiti heqqide alahide toxtaldi.

U mundaq dédi:
“Xitay kommunstlirining biwasite tesirige uchrighan her qandaq millet, xelq we yaki étnik guruppilar, din'gha étiqad qilghuchilar, xitay hökümitining rijimliridin qutulush özining erkinlikige érishish, adaletke érishishi üchün bügünki künde din, millet we chégra halqighan bir yüksek hemkarliqqa mohtaj, yeni intayin keng menige ige özining alahidilikini saqlighan, öz-ara étirap qilishqan bir ortaqliqqa mohtaj. Elwette bundaq bir idiyini ré'alliqqa aylandurush üchün uzun jeryan kétidu, özimizning arzusi bilen bir yerge toplinishimizning özi bashlinish, bir ghelibe. Toghra bizning düshminimiz bir, u bolsimu kommunist xitay hakimiyiti, hemmimiz oxshash bir siyasetning qurbani boluwatqan, oxshash bir küchning basturushigha uchrawatqan bolsaqmu, hetta xitay ichide emes, chet'elde erkin ellerde bolsaqmu deslep birning bir yerge kélishimiz oylighinimizdek unche asan bolmidi, biz deslep öz-ara munazileshtuq, hetta pikir ixtilapliri töpeyli chéchilduq, emma mushu bir yerge toplinish bilen bu jeryanda asta-asta bir-birimizni, arzulirimizni,derdimizni chüshinishtuq, emdi qarisaq, hemmimiz bir-birimizni, bir-birimizning arzulirini étirap qilghan halda ortaq bir küchke aylinip, özimizning xelq'arada we xitayda élip baridighan heriketlirimiz, kelgüsi pilanlirimiz heqqide muhakime qilidighan öz-ara pikir almashturup téximu yaxshi ünümlük isitratégiyeni tépish üchün ortaq bash qaturidighan sewiyige kelduq. Biz mushundaq bir muhakime meydani arqiliq arimizdiki uqushmasliq, nepret, chüshenmesliklerni yéngimiz, biz uyushqandila öz-ara yardem qilalaymiz, küchlineleymiz, ghelibe qilalaymiz, arzulirimizgha yételeymiz. Bu qétimqi meqsitimizmu elwette xitaygha démokratiyini élip kirish üchün eng téz eng ünümlük yolni hemkarliship tépish we birlikte heriket qilish.”

U yene Uyghur wekillerning eng tunji nöwetlik muhakimidin bashlap ishtirak qilip hemkarliship kéliwatqanliqigha teshekkür bildürdi we mundaq dédi: “Uyghurlar bilen uchrishish, öz-ara chüshinish jeryanida shuni téximu éniq tonudumki, Uyghurlar intayin tinchliqperwer xelq, xitay hökümitining siyasiti Uyghur we bashqa xelqlerni radikal yollar bilen qarshiliq körsitishke mejbur qilmaqta. Bu arqiliq ularni heqsiz körsitishke urunmaqta, xitay bilen Uyghurlar we bashqa az sanliq milletler, hetta xitay millitining ichigimu ittipaqsizliq, öz-ara ziddiyet salmaqta. Emeliyette biz hemmimiz insanlar, muhajirette yashawatqan xitay bolsun, Uyghur bolsun, mongghul yaki tibet dostlar bolsun hemmimiz nahayiti normal insaniy munasiwette, hemkarlishalaymiz, ixtilapsiz bir-birimizni étirap qilimiz. Xitay bizning hemkarliqimizdin qorqidu, hemkarliqimiz uni endishige salidu, chünki xitay kommunist hökümiti özige narazi boluwatqanlarning özige qarshi uyushushidin endishe qilidu. Puqralarning küchining, adaletning küchining ghayet zorluqini bilidu. Xitay ichide ular ixtiyarliqi bilen bir yerge kélelmeydu, emma biz démokratik ellerde xitayning rijimidin, dexlisidin, erziyet yetküzüshidin qorqmay ixtiyarimiz bilen bir yerge kéleleymiz, biz hemkarliqimizni xitay ichide yashawatqanlarghimu yetküzüshimiz kérek, ularning bir-birini chüshinishige, bir-biri bilen ittipaqlishishigha türtke bölishimiz kérek. Bu nuqtida men chet'ellerdiki Uyghur dostlargha alahide rehmet éytimen, chet'ellerde élip bériliwatqan Uyghur démokratik heriketlirining roli intayin muhim.

Mezkur xelq'araliq muhakimige tibetlerge shundaqla tibetning diniy dahiysi dalay lamagha wakaliten daramsaladin kélip qatnishiwatqan tibet sürgündiki hökümiti parlamént ezasi Tenpa Yarphel, ziyaritimizni qobul qilip “Xitay hakimiyitining xelq'arada her jehettin tesir küchi küchiyiwatqan, tibet we Uyghurlargha oxshash milletlerning her xil dindikilerning heq-hoquqlirini depsende qilish, ularni assimilyatsiye qilip yoqitish siyasetliri küchiyiwatqan bundaq bir weziyette, bizning tinchliq yolida xelq'arada dawayimizni aqturush we dunyani xitaygha qarshi xitaydiki mesililerge qarshi bir aktip heriketke keltürüshimiz üchün uyushushimiz texirsiz bir tallash. Bizning küchimiz heqqaniyetning küchi, haman ghelibe qilidighan'gha ishinimiz. Biz hemmimiz tinchliqqa, bextke mohtaj. Buning üchün ortaqlishidighan bir purset yaritilghanliqidin bekmu xushalmiz. Silerge dalay lamaning salimini birge élip keldim.” dédi.

Muhakimige qatnashqa Uyghur wekilliridin amérikida pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur kishilik hoquq programmisining tetqiqatchisi zubeyre shemsidin xanim, mezkur yighin'gha qatnashqan Uyghurlarning meyli qaysi teshkilatqa wakaliten qatnashmisun, Uyghurlarning arzusigha wekillik qilidighanliqini eskertip, bu muhakimini Uyghurlarning chet'ellerde élip bériwatqan Uyghur dewasini xelq'aragha yenimu ünümlük yetküzüsh yolidiki yene bir yaxshi purset dep chüshinidighanliqini bildürdi.

Xitay puqralar küchi teshkilati bashchiliqida uyushturulghan “Millet, din, chégra halqighan démokratik heriket yash rehberlirining 10-nöwetlik xelq'araliq muhakime yighini 4 kün dawamlishidu. Yighin jeryanida ishtirakchilar guruppiliq muhakime meydanlirida, xitaydiki siyasiy weziyet, qanun, millet, din, medeniyet,we ijtima'iy mesililer heqqidiki oxshimighan témilarda muhakimiler élip baridu, mexsus “Sherqiy türkistan weziyiti” we “Uyghurlarning kishilik hoquq mesilisi” ni téma qilghan yumilaq üstel muhakimiliri élip bérilmaqchi. Bu heqte kéyinki anglitishlirimizda yighin meydanidin dawamliq melumat yetküzimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.