Әтләс көңләклик туңган һаҗилардин башланған гуман вә мулаһизиләр

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-09-08
Share
hej-tungga-etles.jpg Әтләс кийим кийип һәҗгә барған туңган аял(оңда) вә ақ шапақ доппа кийгән әр һаҗилар. 2017-Йили сентәбир.
Social Media

Хитай һөкүмити уйғур елидә "радикаллиқини түгитиш" баһанисидә қозғиған бастуруш сиясити вә диний тәқиблири давамлишиватқан бир пәйттә, бу йил уйғурларниң һәҗ тавап ишлириниң йиллардикидинму көп мушәққәтлик болғанлиқи түрлүк мәнбәләр арқилиқ ашкариланмақта.

Бир қанчә күндин буян фәйсбокқа чапланған уйғур һәҗичиләргә аит "хитайлар һаҗиларғиму сахтилиқ ишлитипту" дегән темидики бир учур җамаәт диққитини қайтидин бу йиллиқ уйғур һаҗиларға тикти.

Һәҗ таваби җәрянида һәҗичиләр ичидин өз юртлуқлирини учритип қелишни арзу қилған мәккидики уйғурлардин "қисаскар йигит" тәхәллусидики бирәйлән 6-сентәбир фәйсбокта өзи шаһит болған бир вәқәни ашкарилиди.

Униң қәйт қилишичә, у 5-сентәбир әсир намизидин кейин һәрәмгә берип кәбини тавап қилиш җәрянида әтләс көңләк кийгән үч нәпәр аял һаҗини вә ақ шапақ доппа кийгән әр һаҗиларни көрүп, һаяҗан иликидә уларға йеқинлашқан. Әмма, буниңдин у ойлимиған бир нәтиҗә чиққан.

Учур тарқатқучи бу һәқтә мундақ баян қилиду: "гәрчә улар билән һәмсөһбәттә болалмайдиғинимни билсәмму, вәтән туприқиниң ]хуш һидини[ пураш үчүн болсиму йеқинлаштим. Шу һаҗиларниң ]сақ-[ саламәт бу муқәддәс тупраққа келәлигинидин хош болдум вә аллаһқа дуа қилдим. Арқидин ихтиярсиз уларға қарап салдим, улар ким чиқти?!-туңган. Өз көзүмгә ишәнмәйла қалдим вә хаталашмаслиқим үчүн уларға тәкрар қаридим. Улар растинила әтләс көңләк кийгән туңган аяллар иди."

Бу учур елан қилинип узун өтмәй, йәнә бир нәччә уйғур өзлириниңму мәккидә охшаш вәқәләргә шаһит болғанлирини инкас қилди.

Нам-шәрипини йошурун тутқан мәдинидики бир уйғур муһаҗирниң радиомизға билдүрүшичиму, уйғур райондин кәлгән уйғур, қазақ, қирғиз, туңган дегәндәк башқа милләт һаҗилириғиму аялларға әткәс көңләк, әрлиригә ақ көңләк вә шапақ доппиға охшаш уйғурчә кийим кийдүрүлгән.

Бу һаҗиниң ейтишичә йәнә, уйғур һаҗилар ичидики әрләрниң асасән сақалсизлиқи көзгә бәкрәк челиқип туридикән.

Хитай һөкүмити һәр йили мусулманларни һәҗ қилишқа тәшкиллисиму, бирақ у, һаҗиларға қаттиқ сиясий өлчәм қоюп, уларниң санини контрол қилип кәлгән.

Хитай ахбаратлири бу йил хитайдин 12800 мусулман һәҗгә барғанлиқи, уларниң төттин бир қисмини уйғур елидин кәлгән һаҗи намзатлириниң игиләйдиғанлиқини хәвәр қилған. Әмма буларниң арисида зади қанчә нәпириниң уйғур икәнликини ашкарилимиған.


Сәуди әрәбистанда яшаватқан уйғур муһаҗир әхмәт мөмин әпәндиниң игилишигә қариғанда, хитай бу йил һәҗ үчүн уйғур елидин елип кәлгән уйғурларниң сани 700 әтрапида икән.

Лекин, асма һаҗимниң ейтишичә, бу йил һәҗигә кәлгән уйғурларниң сани бәлким 150 әтрапида болуши мумкин.

Хитай бу йил һәҗичиләргә қаритилған тәқибни һәссиләп күчәйткәнлики вә һәҗичиләргә аит санлиқ мәлуматларни қаттиқ контрол қилғанлиқи үчүн, бу йил зади қанчилик уйғурниң һәҗ қилишиға йол қоюлғанлиқини өз алдимизға дәлилләш мумкин болмиди.

Һалбуки, мәккидики уйғурларниң илгири сүрүшичә, бу йил һәҗгә кәлгән уйғурларниң сани йиллардикидин хелила көп азлиған.

Бу нуқтини юқирида нами атап өтүлгән мәдинидики уйғур муһаҗирму охшаш дәлиллиди. Униң ейтишичә, бу йил һаҗиларға әгишип кәлгән хитай хадимлири уйғур һаҗиларни қаттиқ контроллуқ астиға алған болғачқа, уйғур һаҗилар билән биваситә параңлишиш мумкин болмиған. Әмма, у көзитиши давамида бу йил уйғур елидин кәлгән һаҗиларниң йиллардикидинму азлиқини байқиған.

3 Әвлад мәккә-мәдинидә яшап келиватқан уйғур муһаҗирлардин асма һаҗим, өзи көргән вә һәҗ өмикигә әгишип кәлгән бир йеқининиң ейтқанлириға асасән "бу йилқи уйғур һаҗиларниң сани бултурқидин йерим кәмләп кәткән" дәйду.

Әһвал шундақ икән, хитай немә үчүн уйғур һаҗиларниң һәқиқий санини мәхпий тутқанниң үстигә, уйғур аптоном районидин бу йиллиқ һәҗигә тәшкилләнгән башқа һаҗиларниң һәммисини бирдәк уйғурчә кийиндүрүшни ойлап қалди?

Бу соал мәзкур һадисигә шаһит болған уйғурларнила әмәс, буниңдин тор дуняси арқилиқ вақип болған башқиларниңму диққитини чәккән.

Туңганларниңму уйғурчә кийиндүрүлгәнликидин гуманланған "қисаскар йигит" тәхәллуслуқ уйғур фәйсбокқа йолиған язмисида мунуларни баян қилиду: "хитай, хәлқара вә уйғурларниң көзини бояш үчүн йәнә бир сиясәт ойнимақта. У болсиму, һәҗгә кәлгән уйғурларниң санини көп көрситиш үчүн туңган аялларға уйғурларниң әтләс көңләкләрни кийдүрүп, көз боямчилиқ қилмақта."

Мәккидики уйғур содигәр әхмәт һаҗимму уйғур районидин кәлгән барлиқ һаҗи кандидатлириниң уйғурчә кийиндүрүлгәнликини көргән шәхсләрниң бири.

Униң пәрәз қилишичиму, хитай һөкүмити бу йил сәуди һөкүмити вә башқа мусулман әллиригә уйғур һаҗиларни җиқ көрситиш үчүн, бу йил уйғур районидин тәшкилләнгән барлиқ һаҗиларни уйғур қилип ясиған болуши мумкин.

Биз, юқирида пикир баян қилған уйғур шаһитларниң гуманлирини дәлилләш үчүн хитайниң мунасивәтлик органлири вә диний ишларни башқуруш идарилиригә телефон қилған болсақму, соаллиримиз җавабсиз қалди.

Әмма, хитайниң һәҗ сияситини йеқиндин көзитип келиватқан дуня уйғур қурултийи диний ишлар комитети рәиси турғунҗан һаҗимниң ейтишичә, уйғурларға қаритилған диний бесим сиясити мисли көрүлмигән дәриҗидә күчәйтилгән мушундақ бир пәйттә һәҗигә тизимлатқан уйғурлар сани тәбиий азлиған болуши мумкин. Шу сәвәбтин хитай даирилири уйғур елидин тәшкилләнгән һәҗ өмикини охшаш кийиндүрүш чарисини ойлап тапқан болуши еһтималға интайин йеқин.

Һәҗ һәққидики учур мәнбәлиридә көрситилишичә, бу йил дуняниң һәрқайси җайлиридин һәҗ ибадитигә 2 милйондин артуқ мусулман қатнашқа. Бу йиллиқ һәҗ вақти 30-авғуст башлинип, 5-сентәбир күни ахирлашқан.

Игилишимизчә, хитай даирилири уйғур елидин кәлгән һаҗиларни 3 кә бөлүп қайтурмақчи болуп, бир қисми 7-сентәбир юртлириға елип маңған.

Һалбуки, чәтәлләрдин қайтқан уйғурлар җазалиниватқан мушундақ бир пәйттә һәҗ сәпирини тамамлап юртлириға қайтқан уйғурларни йәнә қандақ қисмәтләрниң күтүп туруватқанлиқи һазирчә намәлум.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт