Чегрисиз мухбирлар тәшкилати хитайниң уйғур елидики торда “питнә-иғва” тарқатқучиларға зәрбә бериш һәрикитини тәнқид қилди

Мухбиримиз әркин
2013.10.28
tyenanmen-uyghur-qarshiliq.jpg 3 Нәпәр уйғур тйәнәнмен мәйданида машина соқуш вәқәси пайда қилғандин кейинки сақчиларниң нәқ мәйданни қоршап турған көрүнүш. 2013-Йили 28-өктәбир, бейҗиң.
AFP

Хитай алий сот вә алий тәптиш мәһкимиси бу йил 9‏-айда қанунға чүшәнчә берип, торда “питнә-иғва” тарқатқучиларниң җинайи җавабкарлиққа тартилидиғанлиқини елан қилған. Лекин, кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң билдүрүшичә, бу қарар уйғур елидә охшимиған сиясий, диний пикирләрни бастурушқа қанун дәстәк болуп бәргән. Чеграсиз мухбирлар тәшкилати бу әһвални тәнқид қилди.

Хитай әдлийә даирилириниң “питнә-иғва” тарқатқучиларни җинайи җавабкарлиққа тартиш һәққидики қарариға әгишип, уйғур елидики торда “питнә-иғва” тарқатқучиларни қолға елиш, қамаққа һөкүм қилиш һәрикити әвҗ алди. Шундақла йәнә “питнә-иғва” ға зәрбә бериш тоғрулуқ ахбарат саһәсидики тәшвиқат күчәйди.

Уйғур елидики йәрлик ахбарат васитилиридә “питнә-иғва” дәп көрситилгән бәзи делоларниң торға диний вә назук сиясий мәзмундики учурларни чаплаш билән мунасивәтлик икәнлики диққәт қозғиди.

“шинҗаң гезити” дә елан қилинған бу һәқтики бир мақалидә, йеқиндин буян “питнә -иғва” тарқитиш билән әйиблинип мәмури, қануний җазаға учриған уйғурларниң мутләқ көп қисминиң торда “пичан вәқәси” яки “әсәбий диний идийә” тәрғиб қилинған учурларни тарқитип җазаланған кишиләр икәнликини билдүргән.

Мақалидә йәнә, техника, қанун вә мәмури васитиләрдин ибарәт көп хил усулни қоллинип, торда қанунсиз диний паалийәтләрни чәкләш, торға назарәтчиликни күчәйтиш, сағлам мәзмунларни көпләп елан қилиш, қанунға хилап, зиянлиқ мәзмунларни елан қилишқа бошлуқ яритип бәрмәслик оттуриға қоюлған.

24‏- Өктәбир елан қилинған йәнә бир хәвәрдә агаһландуруп, “яман ғәрәздә питнә-иғва тарқатқучиларни мәқситигә йәткүзмәй, торни питнә-иғвани әвҗ алдуридиған мунбәт тупраққа айландуруп қоймаслиқ үчүн, торда иғва тарқитидиғанларни қанун арқилиқ қаттиқ чәкләш зөрүр болуп қалди” дегән.

Мәркизи париждики чегрисиз мухбирлар тәшкилати уйғур елидики бу хил чәклимини тәнқид қилди. Мәзкур органниң асия ишлириға мәсул хадими бенҗамин исмаил, хитай һөкүмити өзидә ниминиң учур, ниминиң иғва икәнликигә қарар қилиш һоқуқи бар, дәп қарайдиғанлиқини әскәртип, униң питнә-иғваға зәрбә бериш һәрикитини тәнқид қилди.

У: шинҗаң, тибәт вә униң чәт районлирида һәм ички моңғулда аз санлиқ милләтләрниң өз ара вә сирттин учурға еришиш, учур билән тәминләш һоқуқи техиму еғир кәмситишкә учрап кәлди. Бу районларда болупму шинҗаңда даириләр тор алақисини һәр вақит үзүп қоялайду. Бу, шаңхәй вә бейҗиңниң сәһралирида йүз бәрмәйдиған әһвал. Улар уйғурчә тор бәтлирини хитайчә тор бәтлиригә қариғанда техиму қаттиқ контрол қилиду һәм чәкләйду. Улар чәтәл ахбаратиниң хәвәр беришигә чәклимә қойиду. Бүгүн тйәнәнмен мәйданида йүз бәргән аптомобил вәқәсини йошурушқа урунди. Чәтәл мухбирлириниң вәқәни рәсимгә тартиши, синалғуға елишиға чәклимә қойди. Улар чәтәллик мухбирларниң тибәт вә шинҗаңға берип хәвәр беришини техиму контрол қилиду. Барғанларға һөкүмәт хадимлирини һәмраһ қилип қоюп, кимни зиярәт қилиш, кимни қилмаслиқни бекитип бериду. Бу әһвал ахбарат өлчими вә ахбарат әхлақидин йирақ, дәп көрсәтти.

Һалбуки, хитай һөкүмити билән хәлқара ахбарат әркинлик тәшкилатлириниң қандақ учурлар сағлам мәзмунлуқ учур, қандақ учурларниң питнә -иғва икәнликини ким қарар қилиш мәсилисидә җиддий ихтилапи бар.
Чегрисиз мухбирлар тәшкилатидики бенҗамин исмаилниң қаришичә, ниминиң питнә иғва икәнликини һөкүмәт қарар қилмаслиқи керәк, питнә - иғва тарқатти, дәп қаралған кишиләр бу сәвәблик җазаланмаслиқи лазим.

У мундақ дәйду: даириләр өзидә ниминиң учур, неминиң питнә-иғва икәнликини қарар қилиш һоқуқи бар дәп қарайду. Әгәр бу вәқә йүз бәргән тәқдирдиму, у даириләр тәрипидин етирап қилинмиғучә иғва һесаблиниду. Даириләр  бир вәқәниң йүз бәргәнликини қобул қилип етирап қилса, шинхуа агентлиқиниң тарқитишиға йол қойиду. Шундила бу вәқә башқа ахбарат васитилири елан қилса болидиған пакитқа айлиниду. Партийә тәшвиқат бөлүми болса, ахбарат васитилириниң шинхуа агентлиқи бәргән хәвәрни асас қилишини контрол қилиду. Көзитиду.

Бәзи кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң илгири сүрүшичә, торда аталмиш “питнә-иғва”  тарқитишниң өзи ахбарат вә пикир әркинлики даирисидики мәсилә.  Хитай даирилириниң бу хил хаһишни қанун җавабкарлиққа тартип җазалиши пүтүнләй хата, пикир әркинликигә қилинған еғир бузғунчилиқтур.
Бирақ “шинҗаң гезити” дә елан қилинған “ тор питнә-иғва” ямрайдиған тупраққа айлинип қалмисун, мавзулуқ мақалә, хитай һөкүмити билән кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң пикир әркинлики мәсилисидики көз қаршида қанунчилиқ зор пәрқ барлиқини оттуриға қойған. Мақалидә, пәқәт қанунниң нопузи арқилиқ мәвһум дуняни чәклигәндила, тордики питнә-иғваларниң ямришини мәнбәдин чәклигили болиду, дегән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.