Әдәбият-сәнәтчиләр қизил иҗадийәткә мәҗбурланған

Мухбиримиз гүлчеһрә
2015.09.10
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
oylida-bayraq-chiqirish-salihjan.JPG Японға қарши уруш ғәлибисини тәбрикләш йүзисидин, салиһҗан һойлисида байрақ чиқириш паалийити өткүзүватқан көрүнүш. 2015-Йили 3-сентәбир, чөчәк.
RFA/Qutluq

Һазир уйғур елидин тарқитилидиған радио-телевизийә, гезит, журнал қатарлиқ барлиқ һөкүмәт мәтбуатлири вә тор бекәтлиридә “шанлиқ 60 йил. Шинҗаңға мәдһийә” темисидики мукапатлиқ мақалә қобул қилиш паалийити, нахшиларни ейтиш, шеир, декламатсийә қилиш, мақалә мусабиқиси қатарлиқ түрлүк шәкилләрдики сиясий тәшвиқат паалийәтлири асаслиқ салмақни игилимәктә. Бу һәқтә радиомизға кәлгән инкасларға қариғанда, нөвәттики охшаш темида салмиқи вә сүпити, қурулмиси, тил ишлитиши қелиплашқан, коммунистик қизил роһни тәрғиб қилидиған бу вәзийәт, бири уйғур аптоном райони қурулғанлиқиниң 60 йиллиқини тәбрикләш, йәнә бири хитайниң японға қарши урушиниң ғәлибисиниң 70 йиллиқини тәбрикләш баһанисидә сүний мәйданға кәлтүрүлгән.

Әдәбият-сәнәт сепидики исмини ашкарилашни халимиған бир пешқәдәм уйғурниң билдүрүшичә, даириләр әдәбият-сәнәт саһәсидики идарә, органларда хитайниң японға қарши урушиниң ғәлибисиниң 70 йиллиқини тәбрикләш һәрбий парати өткүзүш пәйтидики дәм елишқа қоюп бериштин бурун мәхсус йиғин чақирип, шеирийәт билән шуғулланғучиларға қоюлидиған тәләпни уқтурған болуп, униңда “йеңи вәзийәтниң тәлипи бойичә марксизмға, сотсиялизмға вә коммунизмға болған етиқадини, партийәвилик, вәтәнпәрвәрлик, милләтләр иттипақлиқ тәрбийәсини иҗадийәтлиридә ипадә қилип, кишиләрниң мәдәнийәт, сәнәт еһтияҗиға маслишип һәр милләт шинҗаң хәлқи гүзәл шинҗаң қуруш вә “җуңго арзуси” ни рояпқа чиқириш ирадиси вә ишәнчисини техиму көп надир әсәрләрни вуҗудқа чиқириш арқилиқ, шинҗаңниң 60 йиллиқиға совға қилиш” ни тәләп қилған.

Уйғур елидин тарқитилған хәвәрләргә қарисақму, асаслиқ салмақни мушу хилдики паалийәтләр һәққидики тәшвиқат хәвәрлири игиләйду. Шинҗаң гезити дүшәнбә күни “шинҗаң иқтисад гезитханиси уюштурған ‛шанлиқ 60 йил. Шинҗаңға мәдһийә‚ баш темисидики шеир, декламатсийә қилиш паалийити 7-сентәбир үрүмчи опера тиятирханисида башланди” дәп хәвәр қилди.

Бу қетимқи шеир, декламатсийә қилиш паалийитидә “вәтән, мән, сән билән биллә” баш тема қилинип, “шинҗаңға йоллидим салам”, “шинҗаң” қатарлиқ классик шеирлири оқуп өтүлгән.

Үрүмчи ториниң хәвиригә қариғанда, үрүмчи шәһәрлик мәдәнийәт идарисиниң қармиқидики сәнәт өмәклири “шинҗаң уйғур аптоном райони қурулған 60 йилдин буян қолға кәлгән шанлиқ нәтиҗиләрни намаян қилиш, болупму мәркәзниң икки қетимлиқ шинҗаң хизмити сөһбәт йиғинидин буян қолға кәлгән нәтиҗиләрни, аптоном районимиздики йеңи өзгиришләрни, йеңи кәйпият вә йеңи тәрәққиятларни намаян қилиш” үчүн, йеңи сәнәт номурлирини тәйярлиған.

Уйғур елиниң мәдәнийәт, сәнәт һавасидики бу хил сиясий тәшвиқатниң күчийиши чәтәлләрдики уйғур зиялийларниңму диққитини тартқан болуп, радиомизда буниңға инкас қайтурған әнглийәдики уйғур хәлқ еғиз әдәбияти тәтқиқати билән шуғуллиниватқан, лондондики уйғур ансамбилиниң қурғучиси зиялий әзиз әйса әпәнди гәрчә хитай коммунист һөкүмити уйғур әдәбият-сәнәтчилиригә һазирғичә мәдәнийәт инқилаби дәвридикидәкла бесим сиясәтлирини йүргүзүватқан болсиму, әмма дәврниң охшимайдиғанлиқини вә бу хил сүний еқим вә тәшвиқатлири билән мәйданға кәлгән қизил иҗадийәтләрниң тәсириму болмайдиғанлиқини оттуриға қойди.

Һиҗрәттә яшаватқан, уйғур шеирийәт саһәсигә йеңидин қошулуватқан бир яш һәвәскар бу һәқтә өзиниң көз қарашлирини ипадиләп, һазирқи мәҗбурий яздурулған қизил шеирий иҗадийәтләрни, шеирий сәнәт җәһәттики бир әсәр яки бир шеир дегилиму болмайду, дәп қарайдиғанлиқини билдүрүп “бундақ қизил шеирларниң мәлум һакимийәт үчүн сүний иҗад қилдурулғанлиқи билинип туриду. Униң орда шеирлиридин пәрқи йоқ дәп қараймән, уйғур шеирийәт тәрәққият мусаписини әсләйдиған болсақ, йеқинқи заман тарихимиздиму һазирқидәк мәнзириләр көзгә челиқиду вә кишини әпсусландуриду. Шу дәврләрдиму шаир, язғучилиримизниң ичидә өз виҗданиға, хәлқниң арзусиға мухалип һалда сиясий лирикиларни язғанлириму болған. Қолиға қәләм алған кишиниң хәлқ алдида мәҗбурийәт вә мәсулийити болиду, улар шу сәвәблик хәлқниң қәлбидин орун алалмиди яки нәзиридин чүшти, әмма абдуреһим өткүр әпәндиләрдәк унтулмас, виҗданлиқ шаирлиримиз болса изчил өз бурчини толуқ тонуп тегишлик түрдә ада қилалиған. Дәвр синиқиға бәрдашлиқ берәләйдиған шаирлиримиз санақлиқ, шуңа бурунму, һазирму охшаш шаирлиримиз яки һәвәскарлиримиз илгирикиләрниң хаталиқлиридин савақ елишимиз лазим. Чүнки өрнәк алмай,савақ алмай туруп алға басқили болмайду” деди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.