Анализчилар: «ваң яниң сөзи хитайниң уйғурларни давамлиқ бастурушидин дерәк бериду»

Мухбиримиз әркин
2018-04-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур мәсилисигә мәсул алий дәриҗилик әмәлдари ваң яң(солда) билән  уйғур райони партком секретари чен чүәнго мәктәпләрни көздин кәчүрмәктә. 2018-Йили 10-апрел, хотән.
Уйғур мәсилисигә мәсул алий дәриҗилик әмәлдари ваң яң(солда) билән уйғур райони партком секретари чен чүәнго мәктәпләрни көздин кәчүрмәктә. 2018-Йили 10-апрел, хотән.
Photo: RFA

Хитайниң уйғур мәсилисигә мәсул алий дәриҗилик әмәлдари ваң яң йеқинда уйғур аптоном райониға қилған зияритидә мәзкур райондики юқири бесимлиқ қаттиқ бастуруш сияситини давамлаштуридиғанлиқини, биңтуәнниң җәнубий уйғур райониға кеңийишини йәниму тезлитидиғанлиқини тәкитлигән.

Ваң яңниң көрситишичә, хитай һөкүмити һазирға қәдәр уйғур аптоном районида йолға қойған сиясәт вә тәдбирләр бу райондики «узун мәзгиллик әминлик мәсилисини түп йилтизидин һәл қилишниң асасини салған.»

У мәзкур районда «диний ашқунлуқ» көрүнәрлик чәклинип, техиму муқим вә бихәтәр мәнзирә яритилғанлиқи, «қанун-тәртипниң көрүнәрлик яхшилинип, шинҗаңдики һәр милләт кадир вә аммисиниң бихәтәрлик туйғуси күчәйгәнлики» ни тәкитлигән болсиму, лекин йәрлик әмәлдарларниң «3 хил күчләр» гә қарши юқири бесимлиқ сиясәтни давамлаштуруп, «хата идийәләргә қарши турушни, җәнубий шинҗаңда намратлиққа қарши туруп, диний ашқунлуқни йоқитиши» ни тәләп қилған.

Бу ваң яңниң 2017‏-йили хитай компартийәси сиясий бюросиниң даимий әзалиқиға, бу йил 3‏-айда айда хитай мәмликәтлик сиясий кеңишиниң рәисликигә өстүрүлүп, хитай мәркизи һөкүмитиниң «шинҗаң хизмити» гә рәһбәрлик қилиш һоқуқини өткүзүвалғандин бери тунҗи қетим уйғур районини зиярәт қилиши вә уйғур районидики хитай әмәлдарлириға йол-йоруқ бериши икән.

Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң илгири сүрүшичә, улар ваң яңниң сөзигә һәйран қалмиған. Германийәдики «тәһдит астидики хәлқләр тәшкилати» ниң рәиси улрих делиус пәйшәнбә күни зияритимизни қобул қилип, хитай рәһбириниң «башқичирәк сөзлишини күтмигән идуқ,» деди.

Улрих делиус мундақ дәйду: «биз униң баянатини аңлап һәйран қалмидуқ. Биз хитай алий рәһбәрлириниң, ‹шәрқий түркистандики сияситимизни өзгәртишни ойлишимиз, биз сияситимизни өзгәртишимиз керәк. Шәрқий түркистандики уйғурлар вә бизниң хәлқимиздики вәһимиләрни һес қилдуқ. Биз буниңға көңүл бөлимиз. Биз охшимиған етник милләтләр билән болған өз ара чүшәнчини алға сүрүшини, кишилик һоқуққа һөрмәт қилишни ойлишимиз,' дейишини күтүватқинимизға нәччә он йиллар болди. Лекин биз һазирқи шараитта хитай һөкүмитиниң сияситидә бир өзгириш болушини күтмәймиз. Һазирчә бу һөкүмәтниң шәрқий түркистанда кишилик һоқуққа әмәл қилишиниң һечқандақ бешарити йоқ.»

Ваң яңниң уйғур районидики зиярити америкиниң диққити бу райондики «йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири» гә буралған бир мәзгилгә тоғра кәлди. Америкиниң мувәққәт ярдәмчи дөләт ишлар министири лавра стон 18‏-апрел бейҗиңда «магнитиский қануни» ни ишқа селип, уйғур районида кишилик һоқуқни дәпсәндә қилған хитай әмәлдарлирини җазалиши мумкинликини билдүргән. У, «түмәнлигән» уйғур вә башқа мусулманларниң бу лагерларда тутуп турулуватқанлиқини тәкитлигән иди.

Мутәхәссисләр, ваң яң бәзи чәтәлликләрниң нәзиридә хитай компартийәси ичидики нисбәтән либерал хитай әмәлдари, дәп қаралсиму, лекин униң уйғур районида техиму қаттиқ қол сиясәт йүргүзүши мумкинликини билдүрди.

Түркийә истратегийәлик чүшәнчиләр институтиниң мутәхәссиси, доктор әркин әкрәм мундақ дәйду: «ваң яңни йү җеңшиңдинму қаттиқрақ болиду, дәп ойлаймән. Чүнки, биринчидин, ваң яң бу түзүмниң ичидики адәм. У һазирқи түзүмни бир чәткә қайрип қоюп, бир иш қилалмайду. Түзүм буниңға йол қоймайду. Иккинчидин, ши җинпиңниң сияситини бәлгиләйдиған яки униңға мәслиһәт беридиған кишиләрниң бири ваң хуниң, йәнә бири ли җәншу. Ли җәншу биолән ваң хуниң шәрқий түркистан сияситидә бир нәрсә демисә, ваң яң либерал сиясәт йүргүзәлмәйду, дәп ойлаймән. У шәрқий түркистан мәсилисидә бир нәтиҗә көрситиши керәк. Шуңа, нәтиҗә көрситимән, дәп техиму қаттиқ қол болуши мумкин.»

Ваң яң уйғур районидики зияритидә йәнә биңтуәнниң муқимлиқ мәсилисидики орнини алаһидә тәкитлигән. У, биңтуәнниң фонкитсийәлик механизми, мәркәзниң «шинҗаң хизмитини орунлаштуруш һәққидики баш нишани» ни әмәлгә ашуруштики ролини җари қилдурушни, уни уйғур елиниң җәнубийдики област, вилайәтләргә кеңәйтишни йәниму тезлитишни тәкитлигән.

Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, хитайниң биңтуәнни җәнубий уйғур елидики област, вилайәтләргә кеңәйтиштики мәқсити бу райондики хитай нопусиниң азлап кетиши пәйда қилған бошлуқни толдуруш икән.

Әркин әкрәм мундақ дәйду: «биз әгәр шәрқий түркистан хәритисигә қарайдиған болсақ, биңтуәнниң уйғурлар мәркәзлик олтурақлашқан районларни муһасиригә алған вәзийәтни көриғиз. Хитай униңғиму йәтмәй йәнә уйғурлар топланған районларға хитай нопусини йөткәймиз дегән болса, димәкки, йәнә бир әндишиси бар. Әнсирәшниң бир сәвәби бәлким, 2009‏-йили ‹үрүмчи вәқәси' дин кейин нурғун хитайлар шәрқий түркистандин көчүп кәтти. Бир чағларда хитайлар шәрқий түркистан нопусиниң 41% ни тәшкил қилиду, дәп қарилатти. Һазир бәзи материялларда 37%, бәзи материялларда 34 % дәп йезиливетипту. Шуңа, қачқан хитай нопусиниң орнини биңтуән билән толуқлисақ, дәп ойлаватқан болуши мумкин.»

Лекин «тәһдит астидики хәлқләр җәмийити» дики делиусиниң илгири сүрүшичә, ваң яңниң сөзи хитайниң муқимлиқ чүшәнчиси билән хәлқараниң нәзиридики муқимлиқ чүшәнчисиниң пәрқлинидиғанлиқини көрситип бәргән. Делиус хитайниң «шәрқий түркистан» да уйғурларсиз муқимлиқ қурмақчи болуватқанлиқини билдүрди.

Улрих делиус йәнә мундақ дәйду: «улар кишилик һоқуқ күриши қилидиған уйғурларға қарши турупла қалмай, компартийә әзаси болған уйғурларғиму қарши туруп, нишанини пүтүн уйғурларға қаратти. Бу хил етник нуқтиинәзәрни чүшәнмәк мүшкүл. Чүнки, уларниң мәқсити һәқиқәтән шәрқий түркистанда муқимлиқ яритиш болған болса, компартийә әзаси уйғурларниң қоллишиға еһтияҗи чүшәтти. Бирақ улар уйғурларда һечкимни ишәнчлик ярдәмчи, дәп қаримайватиду. Бу әһвалда уларниң шәрқий түркистанда муқимлиқни қандақ әмәлгә ашуридиғанлиқини чүшинәлмәйватимән.»

Ваң яң уйғур районидики һазирқи ниспий тимтаслиқниң сәвәбини хитай даирилириниң бу райондики қаттиқ аманлиқ тәдбирлиригә вә идеологийәлик контроллуқниң нәтиҗисигә бағлиған. Лекин кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаришичә, бу ниспий тимтаслиқниң арқисида еғир трагедийәләр йошурунғаникән. Бу тәшкилатлар хитай һөкүмитиниң аз дегәндә бир милйондәк уйғурни «йепиқ тәрбийәләш лагерлири» ға қамап, уйғур җәмийитиниң иҗтимаий, иқтисади, мәдәнийәт вә күндилик һаятини қийин һалға чүшүрүп қойғанлиқини әскәртип кәлди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт