Mutexessis we pa'aliyetchiler béyjingni Uyghur siyasitini özgertishke chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2013.12.18
xitay-saqchi-uyghur-qizi-chong-bazar.jpg Xitay qoralliq küchlirining xelq'araliq chong bazar etrapida kocha charlawatqan körünüshi. 2009-Yili 14-iyul, ürümchi.
AFP

Xitay merkizi hökümiti bilen qeshqer toqquzaqtiki yerlik da'iriler we yerlik ahalilerning 15‏-dékabir “Saybagh weqesi” heqqide bergen bir-birige zit uchuri, xitayning térrorluq tehditige uchrawatqanliq pikrige ilgirilep guman peyda qildi.

Xitay we chet'ellik bezi pa'aliyetchilerning qarishiche, bu weqe, xitayning Uyghur qarshiliq herikitini térrorluqqa chétish gherizining meghlubiyetke uchrighanliqini körsetti.

Xitay tashqi ishlar ministirliqi weqeni térrorluq, dep élan qilip, térrorchilarning saqchilargha hujum qilghanliqini bildürgen idi. Biraq saybagh yéziliq yerlik da'irilerning ashkarilishiche, weqe saybagh yézisida olturushluq bir a'ilide yüz bergen. Yerlik ahalilerning ashkarilishiche, saqchilar bir a'ile kishilirini qirip tashlighan.

Amérika we yawropadiki xitay we chet'ellik pa'aliyetchiler qeshqer konasheherdiki “Saybagh weqesi”ge inkas qayturup, xitay tashqi ishlar ministirliqining weqeni térrorluqqa baghlighanliqini tenqid qildi, weqening térrorluq ikenlikini ret qilip, xitay hökümitini özining Uyghurlargha qaratqan siyasitini özgertishke chaqirdi. Ularning ilgiri sürüshiche, “Saybagh weqesi” béyjingning Uyghur siyasitini derhal özgertish waqti kelgenlikining signali.

Qeshqer konasheherdiki saybagh yézisida 15‏-dékabir yüz bérip, 16 adem ölgen qanliq qirghinchiliq bu yézida olturushluq isma'il a'iliside yüz bergen. Weqede ölgen 2 saqchidin bashqa, qalghan 14 kishining mutleq köpchiliki isma'il a'ilisige mensup bir jemet kishiler. Yerlik da'irilerning étirap qilishiche, saqchilar hesen isma'il, islam isma'il qatarliq 4 aka-uka, er-ayal, singlisi, singlisining éri, bajisi, bajisining xotuni qatarliq 14 kishini qarshiliq qilghan, dégenni bahane qilip étip tashlighan.

Bu weqe Uyghur élida 16-noyabir maralbéshi sériqbuya “Saqchixana weqesi”ge neq bir ay bolghanda yüz bergen yene bir qétimliq qanliq weqe. Da'iriler sériqbuya “Saqchixana weqesi” de 9 neper Uyghurni étip öltürüp, weqeni térrorluq, dep élan qilghan idi. Xitay tashqi ishlar ministirliqi bu qétim weqeni yene térrorluq, dep jakarlighan.

Biraq amérikida neshr qilinidighan “Béyjing bahari” zhurnilining bash muherriri xu ping, bu weqening térrorluq ikenlikini ret qilip, xitayning Uyghurlarni térrorluqqa baghlash siyasiti meghlup bolghanliqini bildürdi. U, men shuni dep qoyay, hazir nurghun kishi junggoning shinjangdiki Uyghurlarni térrorluqqa baghlishigha ishenmeydu. Chünki hökümet özi élan qilghan Uyghurlarning térrorluq herikitige alaqidar nurghun weqelerni inchikilik bilen közetsingiz, uning térrorluq emeslikini bayqaysiz.

Bu ehwal yéqinda yüz bergen weqede alahide gewdilik. Weqening yüz bergen orni, ölgen ademlerning sani, ölgenlerning ichide ayal we balilarning barliqi buning térrorluq emeslikini körsitidu. Eger bu weqede térrorluqni ayrishqa toghra kelse, hökümetning herikiti térrorluq. Bu nuqta nahayiti éniq. Hetta, junggo hökümitining ichidiki bezi mötidil kishiler bundaq déyishning muwapiq emeslikini otturigha qoyuwatidu, dep körsetti.

Bu weqe 17‏-dékabir wakaletsiz milletler teshkilati, d u q qatarliq teshkilatlar yawropa parlamént ezalirining qollishi bilen, biryussélda chaqirilghan “Xitayning yéngi rehberlik guruhi we Uyghur-xitay di'alogi” heqqidiki yighinning harpisida yüz bergen idi. Yighinda Uyghur tor erkinlik ehwali heqqide doklat bergen gérmaniye xeter astidiki milletler teshkilatining mes'ul xadimi ulrix déli'us “Saybagh weqesi”ge inkas bildürüp, xelq'ara jem'iyetning weqe üstidin musteqil tekshürüsh élip bérishini telep qildi.

U: bu weqe yüz bérip bir qanche sa'ettin kéyinla biz xelq'araning weqe üstidin musteqil tekshürüsh élip bérip, weqening heqiqitini éniqlap chiqishni iltimas qilduq. Chünki bu, weqening heqiqitini éniqlap chiqishning birdin-bir yoli. Biraq hazir weqege chétishliq kishilerning bayanliridin uning xitay hökümiti xelq'aragha élan qilghan xewerlerdin pütünley perqliq ikenliki ayan boldi. Bu tunji qétimliq ehwal emes. Netijide, biz uning xelq'araliq térrorluq mesilisi emesliki, belki uning diniy étiqad cheklimisidin kélip chiqqanliqini chüshenduq. Rayonda yüz bergen bu xil weqelerning 80-90 % oxshash arqa körünüshke ige. Musulmanlarning en'eniwi diniy étiqad yolini cheklesh xitay we xelq'ara térrorluqtiki bir mesile bolsimu, biraq xitay dawamliq bu yolda mangsa, u bir küni ümid qilghan'gha érishishi, heqiqiy térrorluqqa duch kélishi mumkin, dédi.

Xeter astidiki milletler teshkilati yéqindin yillardin buyan izchil xitay hökümitini uning Uyghur élidiki siyasitini özgertishke chaqirip, basturush we qattiq qol siyasiti Uyghurlarni radikalliqqa élip baridighanliqini agahlandurup kelgen. Biraq, xitay hökümiti Uyghurlarning qarshiliq herikitini térrorluqqa baghlap, rayondiki toqunushlar uning siyasiti bilen alaqidar ikenlikini ret qilghan, lékin ulrix déli'us xitayning milliy siyasiti meghlup bolghanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: bizningche, bu weqe uning sherqiy türkistanda yolgha qoyghan milliy siyasiti pütünley meghlup bolghanliqining ispati. Biz xitayning néme üchün tekshürüsh élip bérip, bu zorawanliq weqelirining yiltizini éniqlap chiqmaydighanliqini chüshenmeywatimiz. Ular tekshürüsh élip barsila özining siyasitide nahayiti zor mesile barliqini bayqaydu. Ular özining siyasitini özgertishi kérek. Biraq, biz xitay da'irilirining sherqiy türkistan we tibettiki siyasitini özgertishke unchilik hérismen emeslikini körüwatimiz. Bu heqiqeten epsuslinarliq bir ehwal. Chünki, uning siyasiti téximu köp zorawanliqni keltürüp chiqiridu. Bu xuddi chemberge oxshash aylinip turidu. Döletning zorawanliqi Uyghurlarni xitay herbiy we saqchilirigha oxshashla zorawanliq bilen taqabil turushqa mejbur qilidu.

Xitayning “Yer shari waqti géziti” seyshenbe küni “Saybagh weqesi” heqqide élan qilghan obzorchi maqaliside tunji qétim Uyghurlar bilen xitaylar otturisida éghir milliy ixtilap barliqini étirap qilghan. Maqalide ixtilapni yumshitishni telep qilin'ghan bolsimu, biraq ixtilapni qandaq yumshitish heqqide héchqandaq konkrét pikir otturigha qoyulmighan.

“Béyjing bahari” zhurnilidiki xu ping ependining qarishiche, ixtilapni yumshitishning birdin-bir charisi Uyghurlarning hoquqigha hörmet qilish. Biraq u, xitay hökümitining bundaq niyiti we jasariti yoqluqini bildürdi.

U: yer shari waqti gézitining bu qarishi emeliyette, wasitilik we nazukluq bilen hökümetning térrorluq chüshenchisini ret qilghanliqtur. Chünki u qeshqerdiki bu weqege inkas bildürgen. Hökümet bu weqeni térrorluq, dédi. Lékin yer shari waqti gézitining bundaq déyishi hökümetning pikrini inkar qilghanliq bilen barawer. Gerche u ixtilapni hel qilishning konkrét chare-tedbirini otturigha qoymighan bolsimu, emeliyette bu, asan dése asan, qiyin dése qiyin mesile. Asan dégende bu kishilik hoquq mesilisi. Hökümet eger Uyghurlarning asasiy kishilik hoquqigha buzghunchiliq qilishni toxtatsa, mesile asta-asta yumshaydu.

Halbuki, Uyghur we bashqa az sanliq milletlerning hoquqigha buzghunchiliq qilish hökümetning uzun yilliq siyasiti. Bu intayin éghir aqiwetni keltürüp chiqardi. Éhtimal, hökümetning özi intayin qiyin ehwalda qalghan bolushi mumkin. Mesilining qiyin teripi bolsa, hökümetning buni hel qilish niyiti we jasariti yoq, dep körsetti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.