Әмили фең: «шинҗаңдики бастуруш - адәмләр нәгә кәтти?»

Мухбиримиз ирадә
2018-08-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Пул-муамилә вақти» гезити мухбири әмили фең ханим мәзкур гезиткә елан қилған сөһбәт программисини твиттерда башқиларниң һәмбәһирлигән.
«Пул-муамилә вақти» гезити мухбири әмили фең ханим мәзкур гезиткә елан қилған сөһбәт программисини твиттерда башқиларниң һәмбәһирлигән.
Social Media

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, йеқиндин буян әнглийәниң «малийә вақти гезити» вә б б с агентлиқи қатарлиқларда уйғур елидики лагерлар мәсилиси вә у кәлтүрүп чиқириватқан иҗтимаий ақивәтләр һәққидә муһим мақалиләрни елан қиливатқан әмили фең үрүмчидин әвәткән «шинҗаңдики бастуруш-адәмләр нәгә кәтти?» мавзулуқ хәвәр мақалисидә райондики омумий вәзийәт һәққидә йәнә муһим учурлар билән тәминлиди. У хәвирини мундақ башлиған:

«Алди билән диққитиңизни тартидиғини бу йәрдики җимҗитлиқ. Андин кочилардики дуканларниң ишикигә янчә қилип чапланған ақ қәғәзләр. Улар көзиңизгә худди бу дуканларни бири алдирашлиқ ичидә ташлап чиқип кәткәндәк туйғу бериду. У қәғәзләргә йеқин берип қариғиниңизда андин қәғәз үстигә йезилған бир қатар номурларни көргиниңиздә бу өйдикиләрниң қайтип кәлмәйдиғанлиқини, бу йәрдә туруватқанларниң тутқун қилинғанлиқини чүшинисиз. Ундақта, шинҗаңға хош келипсиз, германийәдин икки һәссә чоң бу земин интайин муһим йәр асти байлиқлириға игә, бу земин хитайниң әң муһим газ записи, көмүр записиниң йерими, нефит байлиқиниң бәштә биригә игә земин болуп у һәм хитай рәис ши җинпиңниң бир бәлвағ бир йол қурулушиниң җан томури. Шуниң бир вақитта, өткән икки йилда бу земин хитайниң әң қаттиқ вә әң йошурун бастурушлириға сәһнә болди. Уйғурларни асас қилған йүзмиңлиған киши қанунсиз тутқун қилинди.»

Әмили фең мақалисидә, хитай һөкүмитиниң уйғурларни «бир бәлвағ бир йол қурулуши» чүшини әмәлгә ашуруш йолидики бир тосалғу дәп қарайдиғанлиқи, уйғурларниң тарихта қисқа муддәт болсиму мустәқил дөләт қурған болушидәк амилларниң бейҗиңни қаттиқ биарам қилидиғанлиқини баян қилған. 
Хәвәрдә уйғур аптоном райониниң һазирқи вәзийити, хитайниң бихәтәрлик селинмисини һәссиләп көпәйтип пүткүл районда диҗитал (сифирлик) бихәтәрлик системиси қуруп чиққанлиқи, йүзмиңлиған кишиниң лагерларға қамалғанлиқи, нурғун кишиниң телефонидики чәкләнгән мәзмунлар сәвәблик түрмигә ташланғанлиқи баян қилинған. Қәшқәрдики бир уйғур аял мухбирға: «нурғун кишиләр, болупму әрләр аталмиш 913-номурлуқ җинайәт билән тутулуп кәтти. Йәни, телефонида қанунсиз мәзмун бар дегән җинайәт» дегән.

Әмили фең мақалисидә мундақ дәп баян қилған: «хитай дөләт ахбарати шинҗаңдики бунчә зор сандики адәмниң туюқсиз ғайиб болуш мәсилисини йошуруп униңға наһайити чирайлиқ чапан япти. Мәсилән, хитай компартийисиниң авази болған ‹хәлқ гезити' хәвәр тарқитип дөләтлик намратларни йөләш программисиға асасән 2018-йилиниң биринчи чарикидә шинҗаңниң намрат районлиридики 461 миң киши йөткәп тәрбийәләнди, дәп хәвәр тарқатти. Биз бу һәқтә шинҗаң аптоном районлуқ һөкүмәт органлири вә җамаәт хәвпсизлик органлириға телефон қилған болсақму, әмма телефонлиримиз җавабсиз қалди». 

Дәрвәқә юқирида ейтилғандәк, хитай һөкүмити уйғур елидә «йепиқ тәрбийә лагерлири» ниң мәвҗутлуқини изчил рәт қилип кәлмәктә. Бу һәқтә йеқиндин буян америка һөкүмити вә ахбаратларда күчлүк испатлар оттуриға қоюлғандин кейин, хитай һөкүмити өзиниң «хәлқ гезити» вә «йәр шари вақти гезити» қатарлиқ ахбаратлири арқилиқ ғәрб ахбарат вастилирида йеқинқи мәзгилләрдин бери чиқиватқан уйғур районидики йиғивелиш лагерлири тоғрилиқ хәвәр вә тәнқидләргә җаваб қайтурған иди. Мақалидә, «ислами тәрбийә қурулушлири», «тәрбийиләш мәркәзлири» дегән бирқанчә хил аталғу ишлитилип, уйғур районида елип бериливатқини «кишиләрни тоғра сиясий идийә вә әхлақ билән қоралландуруп рәзил күчләрниң қаймуқтурушиға қарита тақабилчанлиқини ашуруш үчүн» икәнлики, буниң «пуқраларни қанунға хилаплиқ қилиштин тосидиғанлиқи» илгири сүрүлгән иди. Америкидики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқатчиси һенрий шаҗески болса хитайниң илгири сүргәнлириниң әмәлийәтни әкс әттүрмәйдиғанлиқини билдүрди. У сөзидә: «хитай тәшвиқат васитилири бу орунларниң ‹қайта тәрбийә мәркизи' яки лагерлири икәнликини илгири сүрүватиду. Әмма бу пүтүнләй хата. Улар бу орунлардики өз мәйличә тутқун қилиштин, меңә ююш һәрикитидин, бесим вә тән җазасидин вә һәтта у йәрләрдә йүз бериватқан өлүм вәқәлиридин сөз ачмайду. Даириләрниң өз мәйличә тутқун қилиш һәрикити қоллиниватқинидәк бир пакитни нәзәрдә тутқанда уйғур елидә йолға қоюлуватқан бу лагерларни ‹қайта тәрбийә' әмәс бәлки америкилиқлар интайин яхши билидиған ‹йиғивелиш лагери' дегән аталғу билән аташ бәкрәк тоғра» деди. 

Әмили фең «малийә вақти гезити» дики хәвиридә уйғур елидики бу лагерларға кишиләрниң наһайити аддий бир сәвәбләр билән қамиливатқанлиқини, җүмлидин чәтәлни саяһәт қилған, аилә әзалири чәтәлдә яшайдиған һәтта хитай өлкилирини зиярәт қилған уйғурларниңму тутқун қилиш нишаниға айланғанлиқини әскәрткән. Түркийәдики адил исимлик бир уйғур икки инисиниң гуаңҗуға барғанлиқи үчүн тутқун қилинип кесилгәнликини ейтип бәргән. У мухбирға: «биз уларға бекитилгән җинайәтниң немиликини билмәймиз. Бизниң билидиғинимиз, улар немә үчүн ичкиригә барғанлиқи һәққидә сораққа тартилғандин кейин мәхпий һалда кесиветилгән» дегән. 

Әмили фең мақалисидә йәнә төвәндикиләрни баян қилған: «үрүмчи вә қәшқәрдики қупқуруқ кочилар бихәтәрлик һәрикитиниң шинҗаңниң иқтисади-иҗтимаий қурулмисиға қанчилик бузғунчилиқларни елип кәлгәнликидин дерәк берип туратти. Лявниңдин келип үрүмчигә йәрләшкән доң фамилилик бир хитай содигәр маңа: ‹бу йәрдә иқтисадий мәсилиләр бәк еғир. Хизмәткә кирип ишләйдиған адәм йоқ, нәрсә-керәк сетивалидиған адәм йоқ. Ойлап беқиң шунчә җиқ адәмни йоқитивәтсиңиз қандақ болмақчиди' деди. Тутқун қилинған нәччә йүз миңлиған киши үчүн бир қануний сот тәртипи мәвҗут әмәс. Нурғунлар бир йилдин артуқ вақиттин бери қанунсиз һалда тутуп турулуватиду. Бир кишиниң қоюп берилиши үчүн җамаәт хәвпсизлик кадирлири өзи биваситә кепиллик қилиши керәк вә буму интайин аз учрайдиған бир әһвал. Үрүмчидики бир уйғур тиҗарәтчи соғуқ күлүп туруп ‹у йәрдә өгитидиған нәрсиләрни уларни рази қилғудәк өгинип чиқип кетиш мумкин әмәс' деди. Униң җийәнини сақчилар 3-айда үрүмчидин қәшқәргә қайтуруп әкетип тутқун қилған икән». 

Әмили фең йәнә, уйғур елидики бу дәриҗидин ташқири бихәтәрлик тәдбири түпәйли пакистан вә оттура асия дөләтлири билән болған қайнақ сода алақилири тохтап қалғанлиқини, оттура асиялиқлар билән тиҗарәт қилидиған қайнақ базарларниң чөлдәрәп, дуканларниң тақилип кәткәнликини ейтқан. 

Һенрий шаҗески әпәнди болса уйғур елидә йүз бериватқанлар дәрһал аяғлашмиған тәқдирдә униң иҗтимаий ақивәтлириниң еғир болидиғанлиқини билдүрди. У сөзидә: «шинҗаңда йүз бериватқанларниң узун муддәтлик вә қисқа муддәтлик ақивәтлири бар. Уйғур елидә һазир етник тазилаш, мәдәнийәт қирғинчилиқи йүз бериватиду. Узун муддәттә буниң уйғурларға көрситидиған сәлбий тәсири интайин еғир болиду. Қисқа муддәттин алғанда, бу лагерлар қанунсиз һалда давам қиливатиду. Нурғун кишиләр соланди бу лагерларға, бу лагерлар һәққидә бизгә қараңғу болған интайин көп нуқтилар бар. Бу лагерларниң қандақ иқтидарларға игә икәнлики бизгә қараңғу. Шуңа лагерлардики кишиләрниң бихәтәрлики вә саламәтлики җиддий бир хәвп астида турмақта. Шуңа һәрқайси дөләтләр дәрһал һәрикәткә өтүп бу лагерларни аяғлаштуруши керәк» дәп әскәртти. 

«Малийә вақти гезити» дики бу мақалә ахирида йәнә, хитай һөкүмити тәрипидин сүний һалда уйғур-хитай арилишип олтурақлаштурулған вә синақ тәриқисидики «милләтләр иттипақлиқи йезиси» һәққидиму мәлумат берилгән. Униңда ейтилишичә, сақчилар тәрипидин қоғдилидиған йезиниң һазир 1000 нәпәр турғуни бар болуп, уларниң йерими уйғур, йерими хитай икән. Әслидә 5000 кишини сиғдурғудәк қилип селинған бу мәһәллә асасән бош икән. Һөкүмәтниң тәшвиқ қиливатқини һәм арзу қилғининиң әксичә бу «милләтләр иттипақлиқи» мәһәллисиниң турғунлириму охшашла бир-бириниң тилини чүшәнмигәч арилишип өтмәйдикән. Әмма әмили феңниң әскәртишичә, хитай һөкүмити бу пакитни көрмәскә селип, әксичә бу «милләтләр иттипақлиқи йезиси» ниң утуқ қазанғанлиқини илгири сүрүватқан болуп, йеқинда һөкүмәт даирилири хитай дөләтлик тамака завутиниң қоллишида «җинйе» вә «йүнйе» намлиқ икки «милләтләр иттипақлиқи йезиси» қурулушини башлиған икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт