អតីតកងទ័ពខ្មែរក្រហមមួយចំនួនដែលខំលះបង់ចាកចោលស្រុកកំណើតចូលព្រៃកាន់អាវុធធ្វើចលនាតស៊ូជាមួយខ្មែរក្រហម តាំងតែពីការចាប់ផ្ដើមដំបូងនៃចលនានោះ បានទទួលស្គាល់ថា ក្នុងរបបដែលខ្លួនចូលរួមកន្លងមក គឺពិតជាបានសម្លាប់រង្គាលប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជា ខ្លួនឯងរាប់ម៉ឺននាក់នៅពេលដែល ប៉ុល ពត បានដឹកនាំ និងកាន់អំណាចចាប់ពីអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ រហូតដល់ដើមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩ នោះមែន។
ក៏ប៉ុន្តែអតីតកងទ័ពខ្មែរក្រហមមួយចំនួនទៀត នៅតែជឿជាក់ថា អង្គការរបស់គេមិនបានសម្លាប់ប្រជាពលរដ្ឋខ្លួនឯង ដូចការចោទប្រកាន់របស់សហព្រះរាជអាជ្ញានៃសាលាក្ដីខ្មែរក្រហម ដែលកំពុងចោទប្រកាន់លើអតីតមេដឹកនាំកំពូលរបស់ពួកគេចំនួន ៣រូប ដោយកំពុងដំណើរការអង្គសវនាការនោះឡើយ។
អតីតកងទ័ពខ្មែរក្រហមខ្លះដែលបច្ចុប្បន្នបានក្លាយទៅជាប្រជាពលរដ្ឋធម្មតា និងកំពុងរស់នៅក្នុងស្រុកអន្លង់វែង ខេត្តឧត្តរមានជ័យ ជាប់ព្រំដែនដែនខ្មែរ-ថៃ បាននិយាយថា អ្នកចាញ់សង្គ្រាមនឹងត្រូវទទួលបានវាសនាយ៉ាងដូច្នេះ។
អតីតមេបញ្ជាការកងវរសេនាតូចរបស់ខ្មែរក្រហមម្នាក់ អាយុជាង ៥០ឆ្នាំ ដែលក្លាយជាជនពិការជើងម្ខាង ដោយសុំមិនបញ្ចេញឈ្មោះ បានមានប្រសាសន៍ថា លោកបានចូលព្រៃធ្វើជាចលនាតស៊ូជាមួយខ្មែរក្រហមតាំងពីលោកមានអាយុ ១៧ឆ្នាំ។ ការចូលព្រៃកាន់អាវុធតាំងពីអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៣ នោះ ដោយសារតែលោកក៏ដូចជាអ្នកភូមិជាច្រើនទៀត មានការឈឺចាប់ជាមួយក្រុមទាហាននៃរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែររបស់លោក លន់ នល់ និងសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលបានទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រមាណ ៩លានតោនលើទឹកដីកម្ពុជា ធ្វើឱ្យប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជា ជាច្រើនរងទុក្ខ។
គាត់បានមានប្រសាសន៍ទៀតថា គាត់មិនមានការសោកស្តាយចំពោះការចូលចលនាតស៊ូជាមួយខ្មែរក្រហមនោះទេ ដោយគាត់យល់ថា ការកាន់អាវុធរបស់គាត់រយៈពេល ២៥ឆ្នាំ ដើរប្រយុទ្ធនៅតាមសមរភូមិជាច្រើននោះ គឺដើម្បីការពារជាតិ និងប្រជាពលរដ្ឋដើម្បីឱ្យផុតពីកណ្ដាប់ដៃចក្រពត្តិនិយមអាមេរិកឃោរឃៅ ដែលបានទម្លាក់គ្រាប់បែកលើភូមិឋានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរចំនួន ២០០យប់ និង ២០០ថ្ងៃ បង្កើតឱ្យមានវិនាសកម្មយ៉ាងធំធេង។
ទោះយ៉ាងណា គាត់ទទួលស្គាល់ថា នៅក្នុងរបបខ្មែរក្រហមគ្រប់គ្រងអំណាច គឺគាត់ជឿថា ពិតជាមានការសម្លាប់មនុស្សមែន ក៏ប៉ុន្តែគាត់ទាមទារថា កងទ័ពខ្មែរក្រហមជាច្រើនផ្សេងទៀតដែលបានលះបង់ដើម្បីការពារជាតិ និងប្រជាជនពិតប្រាកដ គួរតែត្រូវបានទទួលគុណសម្បត្តិពីជាតិវិញ។
អតីតទាហានដែលសុំមិនបញ្ចេញឈ្មោះបន្តដូច្នេះ៖ «ខ្ញុំថា ខ្ញុំតស៊ូដើម្បីជាតិ ផ្ទុយទៅវិញជាតិថា ការចូលរួមនោះវាទៅជាមានកំហុស ថាពួក អាពត បនប្រល័យពូជសាសន៍ សម្លាប់ប្រជាជនរាប់លាន។យើងគ្រាន់ថា វាអន់ចិត្តដែរ ខំប៉ុណ្ណឹងហើយ ម៉េចក៏បានឈ្មោះមិនល្អ? ពិការជើងម្ខាង ក៏ប៉ុន្តែខ្ញុំថាខ្លួនខ្ញុំមានន័យ ខ្លួនកំណត់ថា ខ្ញុំស្នេហាជាតិ។ អត់ន័យជាមួយតែមេដឹកនាំ មេដឹកនាំគេធ្វើយ៉ាងម៉េចៗ យើងអត់បានដឹងទេ បើអ៊ីចឹង ការកាត់ទោសហ្នឹងវាសមហើយ។ គាត់ក៏មិនខ្លាចស្លាប់ដែរ ព្រោះគាត់ស្លាប់ហើយ ប៉ុន្តែគ្រាន់ថា ការកាត់ទោសហ្នឹងយុត្តធម៌ ឬមិនយុត្តិធម៌ខ្ញុំអត់ដឹងទេ»។
ចំណែកអតីតជាមេបញ្ជាការកងវរសេនាតូចរបស់កងទ័ពខ្មែរក្រហមម្នាក់ទៀត ដែលបច្ចុប្បន្នជាជនពិការជើងម្ខាង រស់នៅស្រុកអន្លង់វែង ដែរនោះ បានមានប្រសាសន៍ថា គាត់បានចូលបំរើកងទ័ពខ្មែរក្រហមតាំងតែពីឆ្នាំ១៩៧៣ រហូតដល់ចលនាខ្មែរក្រហមបានដួលរលំចុងក្រោយ កាលពីឆ្នាំ១៩៩៨។
គាត់បានអះអាងដោយមិនជឿថា មេដឹកនាំខ្មែរក្រហមជាន់ខ្ពស់ទាំងអស់ដែលគាត់ធ្លាប់ស្គាល់ និងជួបមុខ ដូចជា ប៉ុល ពត នួន ជា និង ខៀវ សំផន ជាដើម បានដឹកនាំរបបមួយបញ្ជាឱ្យមានការសម្លាប់រង្គាលលើប្រជាពលរដ្ឋខ្លួនឯងរាប់ម៉ឺននាក់នោះទេ។
អតីតមេបញ្ជាការយោធាខ្មែរក្រហមថ្នាក់ទាបដដែល បានមានប្រសាសន៍ថា ចាប់តាំងពីគាត់ធ្វើជាយោធាខ្មែរក្រហមមក គាត់មិនដែលឭអង្គការខ្មែរក្រហមបានបញ្ជាឱ្យសម្លាប់មនុស្សទេ មានតែការអប់រំមិនឱ្យកងទ័ពទាំងឡាយទៅប៉ះពាល់ដល់ប្រជាជន សូម្បីតែបេះម្ទេស ១ផ្លែរបស់ប្រជាជនក៏ត្រូវហាមឃាត់ដែរ។ ការកាន់អាវុធរយៈពេល ២៥ឆ្នាំនៅជាមួយខ្មែរក្រហម គាត់ធ្លាប់បានអង្គការលើកទឹកចិត្តឱ្យរំដោះ និងការពារទឹកដីពីវៀតណាម ប៉ុណ្ណោះ។
គាត់បានមានប្រសាសន៍ថា គាត់ជាកងទ័ពខ្មែរក្រហមដែលនៅសមរភូមិមុខមិនដែលឮព័ត៌មានពីការសម្លាប់ប្រជាជននៅខាងក្រោយនោះឡើយ ហើយគាត់ចាត់ទុកថា ការបើកសវនាការដើម្បីស្វែងរកការកាត់ទោសអតីតមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមជាន់ខ្ពស់ពេលនេះ វាមិនមានអ្វីគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលទេ បើគិតទៅដល់ក្រុមមួយដែលចាញ់សង្គ្រាម គឺត្រូវទទួលវាសនាយ៉ាងដូច្នេះ។
«តាមខ្ញុំរស់នៅជាមួយគាត់គ្មានគំនិតថា ក្បត់សម្លាប់ប្រជាជន វាមិនមែនគាត់ជាអ្នកសម្លាប់ទេ។ បើនិយាយឱ្យចំទៅ គឺផ្ទៃក្នុង ឬក៏អ្នកសម្លាប់នោះ គឺវាដុតឱ្យខ្លោចរោចឱ្យឆៅ និយាយឱ្យចំមួយម៉ាត់។ព្រោះកាលជំនាន់នោះមាគ៌ាដែលដឹកនាំមក គឺបានរំដោះការពារទឹកដីពីរបបយួនឈ្លានពាន កាលណោះគេប្រើថា យួន ហើយពាក្យស្លោកគេជំនាន់ហ្នឹងគេប្រើពាក្យថា យួនដាំខ្មែរធ្វើតែអុង ដល់អ៊ីចឹងទៅអ្នកតស៊ូចេះតែខំការពារទឹកដីហើយ»។
អតីតកងទ័ពខ្មែរក្រហមខ្លះហាក់បង្ហាញជំហរមិនគាំទ្រសំណុំរឿងលេខ ០០២ ដែលសហព្រះរាជអាជ្ញារបស់សាលាក្ដីខ្មែរក្រហមបានចោទប្រកាន់ទៅលើអតីតមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមចំនួន ៣រូប គឺលោក ខៀវ សំផន លោក នួន ជា និងលោក អៀង សារី ពីបទធំៗចំនួន ៣ករណី គឺបទឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ ការរំលោភបំពារបំពានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើអនុសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៤៩ ហើយនិងបទឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍នៅក្នុងរបបដែលខ្មែរក្រហមកាន់អំណាចនោះទេ។
ការបើកសវនាការលើអង្គសេចក្ដីនៃសំណុំរឿង ០០២ កាលពីថ្ងៃទី៥ ធ្នូ កន្លងទៅ ជនជាប់ចោទ នួន ជា ដែលគេស្គាល់ថា ជាបងធំទី២ នៅក្នុងជួរបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា បានច្រានចោលការចោទប្រកាន់របស់សាលាក្ដីខ្មែរក្រហមទៅលើរូបគាត់ ដោយថា អីៗដែលចោទទាំងប៉ុន្មាននោះជាការខុសទទេ ដោយច្រឡំមិត្តជាសត្រូវមើលសត្រូវថាជាមិត្ត។
ទោះយ៉ាងណាមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា ដែលស្រាវជ្រាវពីរបបខ្មែរក្រហម បានហៅការបដិសេធរបស់មេដឹកនាំខ្មែរក្រហមដែលថា មិនបានសម្លាប់មនុស្សនោះ គឺគ្រាន់តែជាការដោះសាប៉ុណ្ណោះ។
លោក ឌី ខាំប៉ូលី អ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រអំពីរបបខ្មែរក្រហម បានមានប្រសាសន៍ថា គេមានភស្តុតាងជាច្រើនដែលបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា របបខ្មែរក្រហមដែលកាន់កាប់អំណាចពីខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ រហូតដល់ដើមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩ ពិតជាបានសម្លាប់មនុស្សរាប់សែននាក់។
លោក ឌី ខាំប៉ូលី៖ «យើងមានផែនទីរណ្ដៅសាកសពដែលយើងបានរកឃើញវាលពិឃាដចំនួន ៣៨៨កន្លែង សរុបទៅវាមានទៅដល់ជិត ២ម៉ឺនរណ្ដៅនៅទូទាំងប្រទេស។ ទាំងអស់នេះគឺជាភស្តុតាងដែលបង្ហាញអំពីការកាប់សម្លាប់យ៉ាងច្រើនរាប់សែននាក់ ដែលប្រជាជនកម្ពុជា ស្លាប់ដោយសារការកាប់សម្លាប់ហ្នឹង ហើយបន្ថែមលើភស្តុតាងរណ្ដៅសាកសព និងឆ្អឹងដែលយើងបានរកឃើញទូទាំងប្រទេសនេះ យើងមានឯកសារដែលសេសសល់ពីមន្ទីរ ស.២១ ដែលបង្ហាញអំពីការបញ្ជាឱ្យមានការសម្លាប់អ្នកទោសនៅក្នុងសម័យនោះ។ វាបានបញ្ជាក់ថា មេដឹកនាំខ្មែរក្រហមពិតជាបានដឹងអំពីការកាប់សម្លាប់ ហើយក៏បានដាក់ចេញនូវគោលនយោបាយដែលបង្ខំឱ្យធ្វើការជាទម្ងន់រហូតដល់បាក់កម្លាំងដាច់បាយ ដាច់ពោះស្លាប់នៅទូទាំងប្រទេស»។
មជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា បានរកឃើញថា ក្នុងចំណោមប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរជាច្រើនលាននាក់ដែលរស់រានមានជីវិតពីរបបខ្មែរក្រហម ក្នុង ១គ្រួសារៗសុទ្ធតែបានបញ្ជាក់ថា យ៉ាងហោចណាស់ក៏មានសមាជិកគ្រួសាររបស់គេម្នាក់ដែរ ត្រូវបានខ្មែរក្រហមសម្លាប់។
មជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា បានឱ្យដឹងថា គេបានផ្តល់ឯកសារ រូបថត និងខ្សែភាពយន្តផ្សេងៗ ក៏ដូចជាបទសម្ភាសន៍ជាមួយជនរងគ្រោះ និងអតីតកម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមខ្លះ គឺមានចំនួនប្រហែល ៥សែនទំព័រទៅឱ្យសាលាក្ដីកាត់ទោសអតីតមេដឹកនាំខ្មែរក្រហម ដើម្បីយកទៅប្រើប្រាស់ ឬក៏អាចធ្វើជាភស្តុតាងខ្លះក្នុងផ្លូវច្បាប់ ក្នុងការចោទប្រកាន់ទៅលើអតីតមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមទាំងនោះ។
លោក នេត្រ ភក្ត្រា អ្នកនាំពាក្យសាលាក្ដីខ្មែរក្រហម។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា ទោះយ៉ាងណា ចំពោះអតីតមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមចំនួន ៣រូប មានលោក ខៀវ សំផន លោក នួន ជា និងលោក អៀង សារី ដែលសហព្រះរាជអាជ្ញារបស់សាលាក្ដីខ្មែរក្រហមបានចោទប្រកាន់ពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ ការរំលោភបំពារបំពានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើអនុសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៤៩ និងបទឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍នោះ អាចមានទោស ឬយ៉ាងណា នឹងដឹងនៅពេលដែលចៅក្រមស្ដាប់ការលើកហេតុផល ពិនិត្យភស្តុតាង និងធ្វើការពិភាក្សាទៅលើអង្គហេតុអង្គច្បាប់ ដោយអាចនឹងរកឃើញយុត្តិធម៌មួយដ៏មានប្រសិទ្ធភាពនៅពេលខាងមុខ តែមិនទាន់កំណត់កាលបរិច្ឆេទច្បាស់លាស់ថា ពេលណានៅឡើយ៕