Amérikining asiya tinch okyan siyasitide türkiye-xitay munasiwetliri

Yéqinda amérika prézidénti barak obama amérikining bir tinch okyan döliti ikenlikini, bundin kéyin amérika istratégiyilik siyasitining tinch okyan rayonigha qaritilidighanliqini élan qildi.
Ixtiyariy muxbirimiz gülshen abduqadir
2012.01.10
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
rejep-tayyip-erdoghan-wen-jyabaw-305.jpg Türkiye bash ministiri rejep tayyip erdoghan bilen xitay bash ministiri wén jyabaw. 2010-Yili 10-ay. Türkiye.
AFP

Amérika dölet ishliri ministiri héllariy kilintonmu amérika kélechekte yürgüzidighan asiya tinch okyan siyasitining, dunya siyasitining achquchi bolidighanliqini, dunya siyasitige munasiwetlik muhim istratégiyilik qararlarning bundin kéyin asiyada élinidighanliqini we amérikining bu istratégiyide muhim rol oynaydighanliqini otturigha qoydi.

Amérikining bu qarari tebi'iy halda asiyaning nochisi boluwalghan xitayning ghezipini qozghimay turalmidi. Közetküchiler amérikining kélechekte asiya tinch okyan rayonigha resmiy rewishte qedem bésishi, amérika-xitay munasiwetlirining mushu esirdiki eng keskin bir dewrge kiridighanliqidin dérek béridu dep mulahize qilishmaqta.

Türkiyide in'gliz tilida neshrdin chiqidighan yekshenbilik zaman gézitide yéqindin buyan élan qiliniwatqan mulahizilerge diqqet qilghinimizda, mulahizichiler amérika yolgha qoyidighan asiya tinch okyan siyasitide, türkiyining yenila amérika bilen xitay otturisida qosh bisliq siyaset yürgüzüsh bilen birge, amérika bilen xitay otturisida kélishtürgüchilik rol oynaydighanliqini, bu sewebtin türkiyining dunyadiki siyasiy rolining téximu yüksilidighanliqini ilgiri sürmekte.

Uyghur közetküchilerning qarishiche, türkiye xitaydin kélidighan menpe'etler üchün Uyghur dawasini bir chetke qatlap qoyuwatqanliqi melum. Uyghur siyasiy pa'aliyetchiliri, türkiyining nöwette Uyghur dawasigha tutuwatqan passip mu'amilisidin ümidsiz ikenlikini bildürmekte.

Bu heqte awstraliye Uyghur jem'iyitining sabiq re'isi hesen hüsen ependi we dunya Uyghur qurultiyining yawropa birlikide turushluq wekili memet toxti ependiler öz qarashlirini bayan qildi.

Undaqta, kélechekte dunya siyasitining achquchi bolup qalghusi asiya tinch okyan istratégiyiside 3-bir dölet hésablinidighan türkiye qandaq rol oynaydu?

Közetküchiler kélechekte türkiyining amérika bilen xitay otturisida kélishtürgüchilik salahiyiti bilen ikki bisliq rol oynaydighanliqini ilgiri sürmekte.
 Xitay-türkiye munasiwetliri 1971-yili bashlan'ghan. Eyni chaghda hakimiyet béshidiki sulayman démirel bashchiliqidiki toghra yol partiyisi we undin kéyinki bülent ejewit hakimiyiti köp qétim xitaygha barghan we xitaygha yéqinlishish üchün türkiye tarixida xitay dölet re'isi jang zémin'gha dölet médali we qilich hediye qilish weqelirimu yüz bergen. Hetta türkiye Uyghur mesilisige köz yumghan halda xitayning zémin pütünlükige hörmet qilidighanliqigha a'it bayanatlar bergen. Türkiyining xitaygha tutqan bundaq xoshametchil tashqi siyasitige qarimay, xitay bilen türkiyining soda, tijaret we hemkarliq ishliri taza yürüshüp ketmigen. Xitay bilen türkiye otturisidiki yilliq omumi tijaret sommisi aran bir milyard dollar etrapida bolghan. Chünki, xitay türkler bilen bolghan istratégiyilik yéqinchiliq munasiwetlirining, étnik kélip chiqish jehette türkler bilen uruq-tughqanchiliqi bolghan Uyghurlarni jasaretlendürüp qoyushtin we Uyghurlarda ezeldin bar bolghan musteqilliq bixlirining chécheklep qélishidin endishe qilghan. 2003-Yili türkiyide hakimiyet béshigha chiqqan rejep tayip erdoghan rehberlikidiki adalet we tereqqiyat partiyisi türkiye tashqi siyaset tarixida xitaygha hem keskin mu'amile qilalighan, hem hemkarlishalighan hakimiyet bolup qalghan.

Uyghur közetküchilerning bildürüshiche, türkiye-xitay soda munasiwetliri 2009-yili ürümchide yüz bergen 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin intayin téz qedemde ilgiriligen bolup, türkiye bash ministiri rejep tayip erdoghanning ürümchi weqesini “Étnik qirghinchiliq” ibarisi bilen teriplishi xitayning türkiyige bolghan yéqinlishishi we xushamitini hessilep ashurghan.

Türkiye metbu'atliridin melum bolushiche, 2011-yili türkiyining xitay bilen bolghan omumi soda qimmiti eslidiki bir milyard dollarliq sewiyidin biraqla 24 milyard dollarliq sewiyige yétip, bir yil ichide xitay türkiyining yiraq sherqtiki eng chong soda shérikige aylan'ghan. Türkiyining amérika bilen élip barghan 50 yilliq soda hemkarliqi aran 15 milyard dollar bolup, türkiye xitaydin özi tesewwur qilghandinmu better menpe'etke érishkenliki melum.

Türkiye tashqi siyaset jehette qosh bisliq siyaset oynitiwatqan dölet bolup, türkiyining gherb bilen bolghan munasiwetliri 1940-yilidin étibaren bashlan'ghan. Türkiye eyni zamanda nato ning ezasi shundaqla yawropa birlikining kandidati. Türkiye 1999-yilidiki kosowo siriplar mesilisi, léwan mesilisi we yéqinda ereb döletliride yüz bergen “Ereb bahari” qatarliqlarda amérika bilen yéqindin hemkarliship amérikining waz kéchilmes musulman shérikige aylan'ghan.

Undin bashqa yene, türkiyining musulman döletliri ichidiki birdin-bir démokratik dölet bolush süpiti bilen, musulmanlar rayonlirida oynawatqan belgilik roli we tesirimu türkiyini belgilik rewishte amérikining musulman döletliridiki bir qoli we yaki elchisige aylandurup qoyuwatqanliqi melum.

Emma közetküchiler yene, türkiyining yiraqni közligen uzun mezgillik bir tashqi siyasetning péshida ikenlikini, kélechekte amérika bilen türkiye muhim rol oynaydighan asiya tinch okyan istratégiyiside Uyghurlarghimu yéshil chiragh yéqilip qélish éhtimalliqining barliqigha ümid bilen qarashmaqta. Türk analizchilar yene Uyghurlarning bu pursetni ching tutushqa hazir bolushi kéreklikinimu tekitlimekte.

Bu programmining tepsilatini yuqiridiki ulinishtin anglighaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.