Mutexessisler: shi jinpingning "Bir belwagh bir yol" chaqiriqi Uyghurlargha saxtiliqtek tuyulidu

Muxbirimiz erkin
2017-06-07
Share
shi-jinping-erdoghan-putin.jpg (Aldinqi ret soldin onggha türkiye, wiyétnam, rusiye we xitay dölet prézidéntliri) rejep tayyip erdoghan, tran day qu'ang, wiladimir putin we shi jinping qatarliqlar "Xelq'araliq bir belwagh, bir yol munbiri yighini" da xatire sürette. 2017-Yili 15-may, béyjing.
AFP

Charshenbe küni xongkong "Jenubiy xitay seher géziti" de awstraliye döletlik uniwérsitétining mu'awin proféssori, xitaydiki milliy munasiwetler tetqiqatchisi maykél klarkning bir maqalisi élan qilindi.

Maykél klarik "Shi jinpingning bir belwagh bir yol chaqiriqi néme üchün Uyghurlargha saxtiliqtek tuyulidu" serlewhilik maqaliside, xitayning Uyghur rayonida yolgha qoyuwatqan kontrol qilish we teqiblesh siyasiti, uning "Bir belwagh bir yol" pilanida otturigha qoyulghan wedilirige muxalip bir weziyet peyda qilghanliqini ilgiri sürgen.

Uning qeyt qilishiche, shi jinping bu yil 5‏-ayda béyjingda ötküzülgen "Bir belwagh bir yol" yighinida, bu yolning xitay bilen yawro-asiyani öz ara tutashturup, tinchliq, hemkarliq, échiwétish, hemmige menpe'et yetküzüsh, öz ara öginish asasidiki "Yipek yoli rohi" ni namayan qilidighanliqini bildürgen bolsimu, biraq bu Uyghur rayonida "Saqchi döliti" ni kéngeytish, diniy erkinlikni boghush, Uyghurlarning yeklinip, ularning radikallishishini peyda qilmaqtiken. Maykél klarik, bu siyaset kelgüside bu yolni "Jihatchilarning qaniligha aylandurup qoyamdu", dégen endishe peyda qiliwatqanliqini tekitligen.

Bezi analizchilarning qarishiche, bu xil éhtimalliqni chetke qaqqili bolmaydu. Ular, xitayning Uyghur rayonidiki hazirqi qattiq qol siyasiti netijisining uning 'bir belwagh, bir yol' pilanigha ziyanliq ikenlikini bildürüp keldi.

Amérika nyuyork sheherlik uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shya mingning qarishiche, xitayning Uyghur mesilisige bixeterlik mesilisi, dep mu'amile qilishi uning bir "Belwagh bir yol" pilanigha téximu ziyanliqken.

U mundaq deydu: "Kündilik turmushtiki her xil iqtisadi, siyasiy riqabetliride öz ara toqunushlarning bolup turushidin saqlan'ghili bolmaydu. Meyli u téximu köp bayliq, tesir da'ire, téximu chong hoquq, téximu zor imtiyaz yaki téximu köp purset talishish toqunushi bolsun, tüp mesile bu toqunushlarni qandaq adil, ochuq-ashkara hel qilishtur. Milletler otturisidiki bu riqabetni barawerlik asasida hel qilish mumkin. Biraq (xitay hökümiti) barliq bu mesililerni bixeterlik mesilisi, dep qarap, (shinjang) mesilisini bixeterlik mesilisige aylanduruwalghan. Bu uni mesilining özidin yiraqlashturuwatidu. U toqunushni hel qilishni xalimayla qalmay, herbiy wasitilerni qollinip, toqunushni hel qilishni telep qilghan kishilerni basturuwatidu. Shuning bilen u mesilini hel qildim, dep oylaydu".

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi, weziyet analizchisi ilshat hesen ependi, Uyghur rayonining bixeterlik weziyiti bilen xitayning bashqa döletlerge süretlep körsitiwatqan "Bir belwagh bir yol" menzirisi otturisida zor perq barliqini ilgiri sürdi.

U mundaq deydu: "Xitayning xelq'aragha teswirlewatqan 'bir belwagh bir yol' bilen bu 'bir belwagh bir yol' ningki bashlinishi bolghan sherqiy türkistanda emeliy élip bériwatqan siyasiti buning eksiche. Mundaq éytqanda sherqiy türkistan xitayning bir belwagh bir yoliningki tügüni. Bu yerdiki emeliyet bilen bu yol boyidiki qazaqistan, qirghizistan, özbékistan, türkiye, pakistanlargha süretlep bériwatqan menzire ikkisi bir-birige zit. Awu menzire bilen bu yerni sélishturush mumkin emes".

Maykél klarik "Jenubiy xitay seher géziti"de élan qilin'ghan maqaliside ilgiri sürüshiche, béyjing hökümiti burundin tartip Uyghur rayondiki qarshiliq heriketlirini qattiq basturup kelgen bolsimu, biraq "Bir belwagh bir yol"pilanidin kéyin, muqimliq uning bu rayondiki istratégiyilik bash wezipisige aylan'ghan.

Maykél klarik maqaliside, shunga, xitayning shi jinping dewride Uyghur rayonidiki istratégiyilik kontrolluqini yéngi métodlar bilen kücheytip, döletning nazaritini sikaynét éléktronluq nazaret qilish sistémisi, aptomobillargha iz qoghlash eswablirini orunlashturush, dna ewrishkisi yighish, bi'ologiyilik uchur toplash qatarliq wasitiler arqiliq kéngeytilgenlikini bildürgen.

Lékin, ilshat hesen ependining qarishiche, shi jinpingning "Yéngi yipek yoli rohi"gha xilap bu xil qattiq qol tedbirler héchqandaq mesilini hel qilalmaydu. U: eger xitay "Bir belwagh bir yol"ning bixeterlikini oylisa, Uyghurlar bilen söhbetliship, bir hel qilish charisini tépip chiqishi kéreklikini ilgiri sürdi.

Ilshat hesen: "Xitay shu yerdiki xelqler bilen peqet ilmiy, ularning raziliqini élip, shular bilen söhbet qilip, ularning raziliqi bilen élip barghan herqandaq nerse, yaxshi ünüm béridu. U yerge muqimliq élip kélidu. Zorawanliq bilen héchqandaq yerde muqimliq emeliyliship baqqini yoq. Bu yerde xitaygha bundaq purset barmu, dégende bar. Uyghurlar bilen olturup, séning oyung néme, biz anglap baqayli, qanchilikini razi qilalaymiz, qaysi yerlerde razi qilalmaymiz, buninggha bashqa chiqish yoli barmu, dégen mushundaq söhbet arqiliq. Eger xitay menteqe bilen ish tutidighan bolsa, buni bilishi kérek, ishlitishi kérek".

Maykél klarik yene, xitay hökümiti islamning Uyghur kimlikidiki merkizi rolini rayonning muqimliqidiki négizlik tosqunluq, dep qarawatqanliqini ilgiri sürgen. Uning qeyt qilishiche, xitay hökümitining bu xil qarishi hazirqi diniy étiqadni sistémiliq kontrol qilish, imam we diniy organlargha yéngi belgilimilerni chiqirip, "Binormal" diniy xahishlarni tépish chiqish, saqal burut we hijap qatarliqlarni chekleshke élip barghan.

Maykél klarik yene, xitayning Uyghur rayonidiki teqib we kontrol qilish tedbirlirining Uyghurlarni yeklep, ularda radikallishish éhtimalini kücheytiwetkenlikini ilgiri sürgen. Uning qarishiche, xitayning bu xil ichki siyasiti we shundaqla süriye hem iraqtiki krizisi Uyghur qoralliqlarning jihadchi guruppilargha qoshulushigha purset yaritip bergen.

Maykél klarik axirida, "Shu seweblik bir belwagh bir yol yawro-asiya qatnishi béyjingning shinjangda muqimliqni qoghdishida qosh bisliq shemsher" dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.