Xelq'ara saqchi teshkilatining xitay prézidénti kishilik hoquq teshkilatlirida endishe qozghidi

Muxbirimiz erkin
2016-11-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay j x ministirliqining mu'awin ministiri ming xungwéy(otturida) xelq'ara saqchi teshkilati-intérpolning prézidéntliqigha saylan'ghandin kéyin. 2016-Yili 10-noyabir.
Xitay j x ministirliqining mu'awin ministiri ming xungwéy(otturida) xelq'ara saqchi teshkilati-intérpolning prézidéntliqigha saylan'ghandin kéyin. 2016-Yili 10-noyabir.
www.interpol.int

Ming xungwéy xelq'ara saqchi teshkilati‏ - intérpolning prézidéntliqigha saylan'ghan tunji xitay emeldari. U, peyshenbe küni hindonéziyening bali shehiride ötküzülgen 85-nöwetlik qurultiyida bu wezipige saylan'ghan.

Merkizi firansiyening li'on shehiridiki mezkur teshkilatning xelq'ara qizil tashliq tutush buyruqi chiqirish hoquqi bar. U chet'elge qéchip ketken jinayetchilerning iz-dérikini qilish, ularni qolgha élip, dölitige qayturup kélishtiki muhim xelq'ara méxanizm.

Ming xungwéy qurultayda sözligen sözide, xelq'ara saqchi teshkilatining hazirqi prinsip we mixanizimini dawamlashturush we qoghdashni tekitligen. Intérpolning nizamnamiside, eza döletlerning "Herqandaq siyasiy, herbiy, diniy, irqiy pa'aliyet we meqsetlerde heriket qilishi" cheklensimu, emma tenqidchiler xitayning xelq'ara saqchi teshkilatini özining siyasiy reqiblirini qolgha élish üchün qollinip kelgenlikini ilgiri sürüp kelgen idi.

Shunga, bu kishilik hoquq teshkilatlirida jiddiy endishe qozghidi. Amérikidiki xitay öktichi teshkilati‏-"Puqralar küchi" ning re'isi, doktor yang jyenli, "Biz xitayning bu teshkilattin paydilinip kétishidin endishe qilimiz" dédi.

Yang jyenli mundaq deydu: "U mushu bir qanche yildin béri chégra sirtida qanun ijra qilishqa bashlidi. Tayland, xongkongdiki xitay puqralirini tutup ketti. Shuning bilen birge, u atalmish térrorchi dep qaraydighan bezi kishilerni intérpolgha tapshurup, ularni qolgha élishni telep qildi. Bu yil 4‏-ayda biz her millet yashlirining muhakime yighinini chaqirghanda Uyghurlarning kishilik hoquq rehbiri dolqun eysa mushu seweblik hindistan'gha bérip, yighinimizgha qatnishalmidi. Eger xitayning mu'awin j x ministiri intérpoldiki bundaq muhim orun'gha qoyulsa, biz nahayiti endishe qilimiz. Biz bu organning xitay teripidin paydilinip kétishidin qorqimiz."

Yang jyenli yene, xelq'ara saqchi teshkilatini derhal islah qilishni tekitlep, bu arqiliq xitaygha oxshash döletning bu teshkilatni suyi'istémal qilishining aldini élish kéreklikini ilgiri sürdi.

U mundaq deydu: "Biz xelq'ara jem'iyet, b d t we xelq'ara saqchi teshkilatigha xitaydek bir döletning emeldarining bundaq muhim wezipige olturushi xeterlik ikenlikini bildürüshimiz kérek. Bizning awazimiz bu kishilerge bésim peyda qilip, xitayning bu teshkilattin paydilinip kétishidin hezer eyleshke paydiliq.

Ikkinchi qedemde hökümet we ammiwi teshkilatlardin qurulghan bir küch uyushturup, xelq'ara saqchi teshkilatini islah qilishni algha sürüsh, kishilik hoquqqa éghir xilapliq qilghan dölet emeldarlirining bu wezipige olturushini chekleshtur."

Xelq'ara kechürüm teshkilatining xitay mesililer tetqiqatchisi wilyam né peyshenbe küni firansiye agéntliqigha bildürüshiche, xitay xelq'ara saqchi teshkilatining sistémisini qollinip, héchqandaq jinayet sadir qilmighan Uyghur öktichilirini nishan'gha élip kelgen.

D u q bash katipi dolqun eysa ilgiri xelq'ara saqchi teshkilati xitayning telipi bilen qizil tashliq tutush buyruqi chiqarghan Uyghur pa'aliyetchilerning biri. U "Intérpolning qarari uning obrazigha dagh chüshüridu" dédi.

Dolqun eysa: "Intérpolning bashliqliqigha xitay mu'awin j x ministirining bashliq bolup saylinishi nahayiti epsuslinarliq hadise. Chünki, hazirghiche nurghun xelq'ara teshkilatlar, xelq'ara metbu'atlar höjjetler bilen, pakitlar bilen intérpolni bezi döletlerning siyasiy pa'aliyetchilerge zerbe bérishning qorali qilip kéliwatqanliqini, intérpolni islahat qilish kéreklikini otturigha qoyup kelgen.

Bundaq bir shara'itning özide, intérpolni islah qilish, özining qurulush meqsiti éghir jinayi jawabkarliqqa tartilidighan insanlarni hemkarliship tutushtek xususiyitini barghanséri yaxshilash ornigha, xitaydin ibaret intérpolni eng éghir suyi'istémal qiliwatqan bir döletning saqchi ministirini buninggha re'isi qilishi, intérpolning obrazi we salahiyitige dagh chüshüridighan heriket, dep qaraymiz" dédi.

Lékin dolqun eysaning körsitishiche, intérpolning qizil tashliq tutush buyruqining qanuni mejburlash küchi cheklik, shunga, xitay emeldarining uninggha prézidént bolup saylinishi Uyghur pa'aliyetlirige chong tesir körsetmeydu.

Dolqun eysa mundaq deydu: "Uning qararlirigha her qaysi döletler özining ichki qanunlirigha asasen mu'amile qilidu. Xelq'ara saqchi teshkilati tarqatqan nersiler peqet xelq'ara hemkarliq asasidiki chaqiriq tüsini alghan, emma uning höküm xaraktéri yoq. Uning höküm xaraktéri bolghan bolsa, men 1999‏-yili intérpol teripidin tutush buyruqi chiqirilghan adem. Hazirghiche bezi döletlerning chégrasida tutuldum. Koréyede tutuldum. Amérikida, 1999‏-yili amérika konsulxanisida tutuldum. Türkiye chégrasida tutuldum. Emma amérikida bolsun, amérika konsulxanisida bolsun, bu nerse héchqachan jiddiy oylishidighan bir mesile bolmidi. Eger gérmaniye we démokratik memliketler intérpolning her déginini qilsa, men bügün türmide bolghan bolattim."

Emma yang jyenlining körsitishiche, xitayning intérpolni kontrol qilishi kishilik hoquq pa'aliyetchilirining bashqa döletlerdin wiza élishini téximu qiyinlashturidiken.

U mundaq deydu: "Xelq'ara saqchi teshkilati bizning kishilik hoquq pa'aliyetchilirimizning bezi döletlerdin wiza élishigha tesir körsitip keldi. Eger xitayning mu'awin j x ministiri bu wezipige oltursa, wiza mesilisi qiyinlishiduki, yéniklimeydu. Bu kishilik hoquq pa'aliyetchilirining bashqa döletlerde pa'aliyet qilish üchün wiza élishigha tosqunluq qilidu."

Toluq bet