Xitay démokratliridin wéy jinshingning "Junggo yoli" yighinidiki pikirliri inkas qozghidi

Muxbirimiz gülchéhre
2015-09-01
Share
junggo-yoli-yighin.jpg Uyghur birliki teshkilatining mes'ulliri "Junggo yoli" yighin ehli bilen xatire sürette. 2015-Yili 16-awghust, gollandiye.
RFA/Pida’iy

Awghustning otturiliri golandiyining denxah shehiride échilghan 2‏-qétimliq "Junggo yoli" yighinida, wéi jinshing qatarliq bir qisim dangliq xitay öktichiliri "Xitay démokratiyeleshkende, xitay chégrasi ichidiki meyli xitay yaki az sanliq milletler rayonliri bolsun, hemmisi öz teqdirini özi belgiliyeleydighan, öz aldigha toluq aptonomiye hoquqigha ige rayonlargha bölinidu" dégendek köz qarashlarni otturigha qoyghan idi. Amérikida pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur amérika birleshmisi mu'awin re'isi, musteqil közetküchi ilshat hesen ependi we "Puqralar küchi teshkilati" ning re'isi yang jyenli ependiler ziyaritimizni qobul qilip, wéi jinshingning bezi köz qarashlirigha oxshimaydighan pikirlirini bayan qildi we xitay démokratlirigha chong xitaychiliq idiyisidin xali turup, özlirining xitayni démokratiyileshtürüsh arzusi bilen Uyghurlarning musteqilliq arzusida mahiyetlik perq barliqini, Uyghurlarning emeliyette igilik hoquqi dawasi qiliwatqanliqini aydinglashturush we shuninggha hörmet qilish asasida ittipaqliq qurushni tewsiye qildi.

Sürgündiki xitay öktichilirining 16-awghust gollandiyening paytexti denxah shehiride ötküzülgen 2‏-qétimliq "Junggo yoli" xelq'ara muhakime yighinida, xitayning kelgüsidiki siyasiy yönilishi we tereqqiyat yolliri heqqidiki témilarda keng da'iride muhakimiler élip bérilghan we Uyghurlarning musteqilliq dewasigha munasiwetlik pikirlermu otturigha qoyulghan. Gollandiyediki"Yawropa junggo yoli tetqiqat merkizi" uyushturghan bu muhakime yighinida asasliq pikir bayan qilghuchilardin amérikidin bérip yighin'gha qatnashqan dangliq xitay öktichisi wéy jinshing "Mubada xitay bir démokratik, kishilik hoquq kapaletke ige döletke aylan'ghan teqdirde, xitay chégrasi ichidiki xitaylar yashawatqan ölke, sheher we jaylardin tartip, tibet, Uyghur, mongghul we bashqa az sanliq millet rayonliridimu saylam élip bérilip, her qandaq rayondiki xelqning öz teqdirini özi belgilesh hoquqi bolidu, démokratik döletlerde her qaysi rayonlar özining aptonomiye, öz teqdirini özi belgilesh hoquqigha ige bolidu,besh az sanliq millet aptonom rayoni bilenla cheklinip qalmaydu" dégen pikirlirini otturigha qoyghan.

Mezkur pa'aliyetke "Gollandiye Uyghur birliki" teshkilatining mes'ullirimu teklip bilen qatniship we yighinda Uyghurlarning musteqilliq dewasi heqqide xitay démokratliridin perqliq pikirlirini bayan qilghan shundaqla ular radiyomizda xitay démokratlarning ichidiki Uyghurlarning musteqilliq xahishi we tallishigha hörmet qilish, sherqiy türkistandiki yerlik milletlerning saylimigha köchmen xitaylarning arilishish we dexli-teruz qilishining démokratiye prinsiplirigha uyghun emeslikini ilgiri sürüshtek ehwallarning barliqqa kéliwatqanliqini anglatqan idi. Chet'ellerde chiqidighan xitayche metbu'at we torlarda yéqinqi künlerde "Junggo yoli" yighinida meydan'gha kelgen pikir éqimliri heqqide munaziriler bolmaqta.

Amérikidiki siyasiy közetküchi, amérika Uyghur birleshmisining mu'awin re'isi ilshat hesen ependi, mezkur yighinda otturigha qoyulghan pikirler heqqide özining köz qarashlirini bayan qilip "Nöwette chet'ellerde pa'aliyet qiliwatqan bir qisim xitay öktichilirining idiyisi yenila chong xitaychiliq idiyisidin azad bo'alalmaywatidu,yeni chong junggo birliki uqumi bilen mulahize qiliwatidu, wéi jinshingning bayanlirimu buningdin xali emes. Ularning köz qarishida bizning wetinimizmu we tibet, mongghullarmu tarixtin tartip xitayning bir qismi,xitayda démokratiye bolghandimu démokratiye prinsipi boyiche jaylar öz teqdirini özi belgilesh, emma yenila chong bir junggoluqni saqlap qélishni terghib qilidu,emma bizning bulargha jawabimiz, bu jayda bir oxshimasliq bar, biz xitaylardin ayrim yashap kelgen, biz Uyghurlarning qiliwatqinimiz peqet démokratiye dawasila emes, igilik hoquq dewasi, bu yerde xitayda démokratiye bolushi bilenla xitaydiki milliy mesile hel bolmaydu, aptonomiye hoquqi yerlik hoquq bilen bu mesile hel bolmaydu. Biz xitay emes, biz xitayning bir qismimu emes, burunmu emes, hazirmu emes, kelgüsimu bir qismi bolushni téximu xalimaymiz" dédi.

Nurghun Uyghurlarning wéiy jinishingning pikrige qétilmaydighanliqini tekitligen ilshat hesen ependi yene, Uyghur pa'aliyetchilerni "Xitay démokratliri bilen hemkarlashqanda tarixiy ré'alliqni aydinglashturush kérek, nishanimizdin qaymasliqimiz kérek, prinsipta ching turushimiz we ulargha qobul qilghuzishimiz kérek, eger xitay démokratchiliri bilen birlishish nishanini közlepla, prinsipimizdin chékinsek, menpe'etimizdin waz kechsek, tarixtiki tragidiyilerni tekrarlap qélishimiz mumkin" dep agahlandurdi we axirida yene, xitay öktichilerning yighinlarda az sanliq millet atalghusini ishlitishi Uyghurlarni bizar qilidighanliqini, xitay öktichilerning bu tereplerge toluq diqqet qilip kételmeywatqanliqini, bu jehette Uyghur pa'aliyetchilerning yenimu chüshendürüp qayil qilishqa tesir körsitishi zörür dep qaraydighanliqini bildürdi.

Amérikida pa'aliyet élip bériwatqan xitay öktichi teshkilatlardin "Puqralar küchi" teshkilatining re'isi yang jyenli ependi gerche özi "Junggo yoli" yighinigha qatnishalmighan bolsimu, wéy jinshingning otturigha qoyghan pikirliridin özi toghra dep qarighan we toluqlap qoyushqa tégishlik dep qaraydighan tereplirini otturigha qoydi : "Meyli wéy jingshing ependi bolsun we meyli men bolay, shexsi köz qarishimizni otturigha qoyghanikenmiz, pikrimiz peqet özimizgila wekillik qilalaydu, pütün démokratik küchlerge wekillik qilalmaydu, wéy jinshing ependining bezi köz qarashlirigha qoshulimen, rastini éytqanda, xitaydek chong bir dölet démokratiye yoligha mangidiken, choqum bir öz teqdirini özi belgileydighan bir hoquq yürgüzülüshi kérek, emma shinjanggha oxshash bezi rayonlarda yashawatqan yerlik xelqning teqdirini belgilesh hoquqini shu jaydiki xelqler belgiliyeleydu. Uni qanun chiqirip belgiligili bolmaydu, Uyghurlarning köpinchisining arzusi musteqilliq, elwette ulardimu oxshimighan köz qarashliri bar. Shunga her bir kishi özining teqdirini özi belgilishi, her qandaq bir milletning teqdirini shu millet belgilishi kérek. Uyghurlarni sen musteqil bol yaki bolma depla döletning qanuni bilenla belgiligili bolmaydu."

Yang jyenli ependi yene, bezi xitay öktichiler yaki mulahizichilerning yighinlarda yenila "Az sanliq millet" dégen atalghularni ishlitishi, hazirqi xitayda mewjut boluwatqan ré'alliqni eks ettürüsh we éniqlima bérish zörüriyitidin tilgha élin'ghan, meqsetlik éytilmighan bolsimu, yenila Uyghur we bashqilarni bizar qilidighan atalghularni ishlitishtin saqlinish zörür, diqqet qilish kérek dep eskertti. U shundaqla yene wéy jinshing ependining "Siyasiy basturush we iqtisadiy bulangchiliq milliy ziddiyetni keltürüp chiqiriwatqan asasliq sewe"" dégen köz qarishigha qoshumche qilip qoyushni xalaydighanliqini bildürüp "Her qandaq oxshimighan milletler yashaydighan dölette milliy ziddiyetler mewjut bolidu. Emma, u döletning milliy siyasitide siyasiy basturush we iqtisadiy bulangchiliq xaraktéri mewjut bolidiken, milliy ziddiyetni téximu keskinleshtürüwétidu, mana xitay kommunist hökümitining bügün xitaydiki milliy ziddiyetlerni bu haldiki murekkep bir mesilige ekélip qoyushning özimu bu döletning siyasiy tüzülmiside chong mesile barliqining bir delili" dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet