“мохорка” яки “наташа” намидики үчинчи әвлад зәһәр уйғурлар арисиға қандақ тарқалди?

Амстердамдин обзорчимиз асийә уйғур тәйярлиди
2024.05.07
moxurka-natasha-zeher “мохорка” яки “наташа” намидики үчинчи әвлад зәһәрдин агаһландуруш
Photo: RFA

Мохорка уйғурларға наһайити тонуш болған тамакиниң бир түри. Гәрчә мохорка баһасиниң әрзанлиқи вә уйғур диярида ишләпчиқирилидиғанлиқи билән уйғурлар арисида узун йиллардин буян кәң истемал қилинип келингән болсиму, әмма хитайда мохорка чекиш, сетиш вә өстүрүш чәкләнгән. Болупму шинҗаң уйғур аптоном районлуқ тамака өсүмлүклирини мәхсус сетиш идариси 2004-йили 1-сентәбирдин башлап мохорка тиранспортини тохтитишни, 2004-йили барлиқ мохорка завутлирини тақашни тәләп қилған. Шундақла 2005-йили 1-июлдин етибарән мохоркиниң базарларда сетилишини омумйүзлүк чәклигән.

Уйғур аптоном райони қарамай шәһири қарамай райони җамаәт хәвпсизлик идариси тәңритағ райони сақчиханиси зәһәр чекимлик чекиш, сетиш делосида қолға чүшүргән “мохорка”, “наташа”, “чач” (йәнә гүл дәпму атилиду) дейилидиған зәһәр. Қарамай
Уйғур аптоном райони қарамай шәһири қарамай райони җамаәт хәвпсизлик идариси тәңритағ райони сақчиханиси зәһәр чекимлик чекиш, сетиш делосида қолға чүшүргән “мохорка”, “наташа”, “чач” (йәнә гүл дәпму атилиду) дейилидиған зәһәр. Қарамай
ga.tj.gov.cn

 “мохорка” сөзи русчидин уйғурчиға киргән сөз болуп, у чар русийә вә кейинки сабиқ совет иттипақи дәвридә өстүрүш вә пишшиқлап ишләш техникиси билән биллә уйғур дияриға кирип йәрләшкән мәһсулаттур. Һалбуки, кейинки вақитларға кәлгәндә мохорка уйғур дияриниң тамака түридики алаһидә мәһсулати болуп қалған. Мохоркиниң кишиләрниң саламәтликигә еғир зиянлиқ икәнлики испатланғандин кейин, хитай һөкүмити уни чәклигән. Гәрчә мохуркини ишләпчиқириш, сетиш вә чекиш чәкләнгән болсиму, әмма униң бүгүнгичә уйғурлар арисида давамлиқ сетилиш, чекилиш вә сетиш йочуқлириға игә болуп кәлгәнлики мәлум. Техиму һәйран қаларлиқи шуки, нөвәттә уйғур елида уйғур яшлириниң зәһәрлинип, кәң көләмдә өлүп кетишини кәлтүрүп чиқириватқан зәһәрлик тамакиниңму охшашла “мохорка” дәп атилишидур.

Хитай һөкүмити чәклигән һәрқандақ иш хитай өлкилиридә қайта йүз бәрсиму, әмма уйғур диярида йүз бериш нисбитиниң толиму төвәнлики һәммигә аян. Чүнки бундақ болушида уйғур диярдики алаһидә тәқибләш системисиниң хитай өлкилиридин пәрқлиқ болуши билән биваситә бағланғанлиқидиндур. Һәтта “хәлқара терроризм” дин ибарәт қабаһәтни түп йилтизидин йоқитишни америка қатарлиқ тәрәққий тапқан ғәрб дөләтлириму толуқ ишқа ашурулмиған шараитта, хитай һөкүмити аталмиш “террорлуққа қарши туруш” та дуняви нәтиҗә қазанғанлиқини елан қилғаниди. Шундақла уйғур елида лагер системисини бәрпа қилғандин тартип бүгүнгичә бир қетимму “террорлуқ вәқәси” йүз бәрмигәнликини җар селип кәлгән иди. Хитай буниңдин 20 Йил аввал чәклигән мохоркиниң 2024-йилидиму Уйғур елида, җүмлидин Уйғур базарлирида сетилиши Вә истемал қилинишиға йол қоюлуши һәқиқәтәнму әҗәблинәрликтур. Техиму муһими, мохоркаға охшап кетидиған зәһәрлик чекимликниң йәнә шу уйғур диярида пәйда болуши, охшашла уйғурларни зәһәрләш нишани қилишидур.

Әлвәттә, бу йәрдә биз тилға еливатқан мохорка билән йеқинқи йиллардин буян уйғур елида “мохорка” яки “наташа” намида оттуриға чиққан зәһәрлик чекимлик пәрқлиқ нәрсә. Ундақта, уйғур елида “мохорка”, “наташа” дегән намларда пәйда болған бу җан алғуч зәһәр зади немә? бу һәқтә хитай мәнбәлиридә ашкариланған учурларға қариғанда, аталмиш “мохорка” яки “наташа”, Дуня миқясида нөвәттә көплигән яшларниң өлүп кетишини кәлтүрүп чиқириватқан фентанил (Fentanyl) атлиқ зәһәр билән охшаш болған үчинчи әвлад зәһәрләрниң бири Икән. Фентанил мәсилиси йиллардин буян, хитай билән америка арисидики һәл қилиш тәс болған бир мәсилә болуп қалғаниди. Чүнки фентанил хитай тәрипидин ишләпчиқирилип, америкаға зор дәриҗидә експорт қилинидиғанлиқи сәвәбидин америка һөкүмитиниң күчлүк диққитини қозғиған. Болупму бу һәқтики тәтқиқатларда испатлинишичә, америкадики пуқраларниң өлүп кетиш сәвәблири ичидә фентанилдин өлүп кетиш нисбити, башқа һәрқандақ өлүм-йетимдин юқири нисбәтни игилигән. Шу вәҗидин хитай билән америка оттурисида сода уруши башланған 2016-йили, сабиқ тирамп һөкүмити хитай билән болған сода келишими һәққидики сөһбәттә, хитайдин тәдбир қоллинип, фентанилни хитай чеграси ичидә ишләпчиқириш, сетиш, експорт қилишни омумйүзлүк чәклишини тәләп қилған, лекин бу мәсилә таки бүгүнгичә һәл болғини йоқ!

Уйғур аптоном райони қарамай шәһири қарамай райони җамаәт хәвпсизлик идариси тәңритағ райони сақчиханиси зәһәр чекимлик чекиш, сетиш делосида қолға чүшүргән “мохорка”, “наташа”, “чач” (йәнә гүл дәпму атилиду) дейилидиған зәһәр. Қарамай
Уйғур аптоном райони қарамай шәһири қарамай райони җамаәт хәвпсизлик идариси тәңритағ райони сақчиханиси зәһәр чекимлик чекиш, сетиш делосида қолға чүшүргән “мохорка”, “наташа”, “чач” (йәнә гүл дәпму атилиду) дейилидиған зәһәр. Қарамай
ga.tj.gov.cn

Дәрвәқә, америка яшлириниң кәң көләмдә өлүп кетишини кәлтүрүп чиқириватқан фентанил билән охшаш болған “мохорка” яки “наташа” ниң уйғур елида пәйда болушиму сәвәбсиз болмиса керәк.

Хитайда чиқидиған “хитайдики дориларни қалаймиқан ишлитишни башқуруш” журнилиниң 2020-йили 5-саниға бесилған “Шинҗаңдики наташа зәһәр мәсилиси вә униң алдини елиш тәдбири” намлиқ мақалисидә, мәзкур зәһәрниң уйғур елидики тарқилиш сәвәблири һәққидә бир қисим учурлар берилгән. Мақалидә дейилишичә, “мохорка яки наташа” уйғур диярида тунҗи қетим 2018-йили байқалғанлиқи тилға елинған. Шундақла бу зәһәрниң уйғур диярида кәң көләмдә тарқилиш сәвәбиниң уйғурларниң мохорка чекиш адити билән муәййән бағлиниши барлиқидин болғанлиқи, чүнки “мохорка яки наташа” атлиқ бу зәһәрниң ташқи көрүнүшиниң уйғурлар чекип адәтләнгән мохорка билән көрүнүштә пәрқиниң йоқлуқи, бу сәвәбтин зәһәр әткәсчилириниң мохорка намида бу зәһәрни “тарқитиш” йоллириға еришкәнлики оттуриға қоюлған.

Уйғур аптоном райони қарамай шәһири қарамай райони җамаәт хәвпсизлик идариси тәңритағ райони сақчиханиси зәһәр чекимлик чекиш, сетиш делосида қолға чүшүргән “мохорка”, “наташа”, “чач” (йәнә гүл дәпму атилиду) дейилидиған зәһәр. Қарамай
Уйғур аптоном райони қарамай шәһири қарамай райони җамаәт хәвпсизлик идариси тәңритағ райони сақчиханиси зәһәр чекимлик чекиш, сетиш делосида қолға чүшүргән “мохорка”, “наташа”, “чач” (йәнә гүл дәпму атилиду) дейилидиған зәһәр. Қарамай
ga.tj.gov.cn

Демәк, “мохорка яки наташа” атлиқ бу зәһәрниң мохорка билән ташқи көрүнүшиниң охшашлиқи диққитимизни қозғашқа тегишлик әң муһим амил дәп қарашқа болиду. Чүнки, мохорка хитай тәвәсидә 20 йил аввалла чәкләнгән болсиму, әмма мохорка йиллардин буян пәқәт уйғурларниң чекишигила тасадипий йешил чирағ йеқип берилгән. Бундақ әһвалда хәлқарада “үчинчи әвлад зәһәр” дәп нами болған бир зәһәрни мохорка шәклидә ишләпчиқириш вә уйғур диярида базарға селишниң кәйнидә бирәр сиясий муддианиң болмаслиқи әқилгә сиғмайду, әлвәттә!

Худди, 90-йилларда уйғур диярида туюқсиз пәйда болған хироин вә у кәлтүрүп чиқарған өлүм-йетим һәмдә әйдиз кесәлликлириниң уйғурлар арисида кәң-көләмдә тарқилиши қанчилик гуманлиқ болса, бу қетимлиқ “мохорка яки наташа” атлиқ зәһәрниң уйғур диярида туюқсиз пәйда болушиму шунчилик гуманлиқ. Шундақ ейталаймизки, “мохорка яки наташа” ниң уйғур елида пәйда болуши, һәргизму тасадипийлиқ әмәс. У хитай услубидики заманиви ирқий қирғинчилиқниң пәрдә арқисиға йошурунған йәнә бир рәзил оюнниң нәтиҗиси, халас!

 ***Бу обзордики қарашлар пәқәтла апторға хас болуп, радийомизға вәкиллик қилмайду

 

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.