Qaraqash nahiyesidiki ot kétish weqesi muhajirettiki Uyghurlarda belgilik guman we endishe qozghidi

Muxbirimiz gülchéhre
2018-01-17
Share
qaraqash-yepiq-terbiyelesh-ot-apiti-1.jpg Qaraqash nahiyesidiki bir terbiyelesh merkizide yüz bergen ot apitidin körünüsh. 2018-Yili 15-yanwar.
Social Media

Bir-ikki kündin buyan ijtima'iy uchur wasitiliride hemde chet'eldiki Uyghurlarning taratqulirida, bir ot kétish weqesining ündidar arqiliq tarqitilghan 20 nechche sékuntluq bir süretlik uchuri keng tarqilip, uchurda xoten wilayiti qaraqash nahiyesining tüwet békettiki yighiwélish lagérgha shu yer waqti 15-yanwar küni kech 18:00 etrapida ot ketkenliki chüshendürülgen. Emma bu otning kétish sewebi, netijisi heqqide bashqa melumatlar bérilmigen. Mezkur qisqa körinishtin otning xéli küchlük ikenlikini körüwélishqa bolidu. Ot kétip weqesi heqqidiki bu uchur téz arida tarqilip, muhajirettiki Uyghurlar arisida endishilik bir qayghuluq paji'e süpitide türlük qiyas gumanlargha seweb boldi.

Emma, radi'omizgha bu heqte uchur bergen bir muhajir Uyghurning bildürüshiche, mezkur ot weqesi qaraqash nahiye bazirining shimaliy qismidiki tüwet qatnash békitige yéqin östeng boyi meschitige ketken ot bolup, u bu meschitning yéqinda terbiyelesh merkizige özgertilgenlikidin xewiri bar iken. Öziningmu uruq-tughqanlirining qaraqashtiki terbiyelesh orunlirida bolghachqa, bu uchur taralghandin kéyin öziningmu qattiq endishe qilghanliqi we sürüshte qilghanliqi, lékin, uningdin artuq bir uchurgha ige bolalmighanliqini bildürdi.

Halbuki muxbirimizning muhajirettiki Uyghurlarni endishige salghan bu ot kétish weqesi heqqide, qaraqash da'irilirige qaratqan énqlashliri dawamida, qaraqashta düshenbe küni az dégende ikki orunda ot apiti yüz bergenliki, buning biri ahalining öyi ikenliki, yene birining bolsa, chong bazar ikenliki melum bolsimu, ot ketken jayning terbiyelesh merkizi yaki chong bazargha tewe jay ikenliki hazirche melum emes.

Lékin, shu jaydin bolghan bu muhajirning éytishiche, qaraqash nahiyesidiki ot ketti déyiliwatqan tüwet baziridiki östeng boyi meschiti chong bazargha yéqin jayda iken. Emma qaraqash nahiyelik ot öchürüsh etritining mu'awin bashliqi ot apitining bir terbiyelesh merkizide yüz bergenlikini inkar qildi. Ot öchürüsh xadiming eskertishiche, her ikki meydan ot kétishte adem ölüsh we yarilinish yüz bermigen. Mezkur xadim, tepsiliy ehwaldin j x tarmaqlirining xewerdar ikenlikini éytqan idi. Biz qaraqash nahiye chong bazarda yüz bergen ot apitide qandaq jaygha ot ketkenlikini, uning zadi öymu yaki terbiyelesh merkizige özgertilgen meschit yaki emeslikini éniqlash üchün, qaraqash nahiye “Dabaza”, yeni “Chong bazar” saqchixanisigha téléfon qilduq. Saqchixana xadimi ot kétish weqesidin özining xewiri yoqlighini, bu heqte xitay sékritardin sorimay jawab bérelmeydighanliqini bildürgendin bashqa jawab bermidi.

Bu inkas qilghuchining bildürüshiche, mezkur toluq melumatsiz widé'oluq uchurning Uyghurlarda, bolupmu chet'ellerdiki qaraqashliq Uyghurlarda zor endishe qozghishigha, qariqshashning nöwettiki jiddiy siyasiy weziyiti we xitayning uchurlarni qamal qilishidin bashqa yene, hemmige melum bolghan bir qanche yil awwalqi qaraqash öy jahazliri bazirigha ot kétish weqeside da'irilerning ot öchürüshtiki passipliqimu rol oynighan bolushi mumkin iken.

Taratqulardin xoten wilayiti qaraqash nahiyesidiki mezkur ot kétish weqesidin xewer tapqandin kéyin zor endishide qalghan yene bir Uyghur ayalmu, qaraqashtiki terbiyelesh merkezlirige élip kétilgen qérindashliridin xewer alalmaywatqan bir weziyette, bu ot apiti heqqide chet'ellerdiki we Uyghur élidiki, tonush-bilishliri arqiliq uchur élishqa tirishqanliqini, gerche a'ilisidikilerning amanliqini bilgen bolsimu, ot apiti heqqide yenila tepsiliy uchurgha ige bolalmighanliqini éytti.

Bu ayalning bayan qilishiche, qaraqashtiki aka we singillirini öz ichige alghan nurghun kishiler her türlük bahane-sewebler bilen bu xil lagér sheklini alghan türmilerge, yeni terbiyelesh merkezlirige solan'ghan. Terbiyelesh orunliridiki adem sanining köplükidin, qaraqashtiki partiye mektepmu terbiyelesh merkizige aylandurulghandin bashqa, ot ketkenliki qeyt qiliniwatqan meschitni öz ichige alghan yene bir qanche terbiyelesh merkezliri qurulghan iken. Uning tonush-bilishlirining qeyt qilishiche, sewebsiz we mejburiy terbiyeleshke élip kétish hazir téximu kücheytilgen. U yene yurti qaraqashning Uyghurlar nopusi eng zich, diniy étiqadi intayin küchlük we qarshiliq heriketliri eng köp yüz bergen bir jay bolghanliqidin, da'iriler eng qattiq basturush élip bériwatqan bir jay bolup kéliwatqanliqini bildürdi.

Xoten wilayitining qaraqash nahiyesi, Uyghur aptonom rayoni ichidiki eng chong nahiyelerning biri bolup, xitay da'irilirining yéqinda tarqatqan melumatlirida körsitilishiche, qaraqash nahiyesining omumi nopusi 520, 000, buning ichide Uyghurlar omumi nopusning 98% ni igileydu.

Inkaslar we bizning delilligen melumatlirimizdinmu qaraqashta, xitay da'irilirining bulturdin bashlap “Yépiq terbiyelesh merkezliri”ni kéngeytip, Uyghurlarni sewebsiz we mejburiy terbiyeleshke élip kétishni kücheytkenliki ashkarilanmaqta idi. Buning aldida qaraqash nahiyesining 30500 nopusqa ige, 22 kenttin terkib tapqan yawa yézisidiki, her bir kentte 2 din 4 ke qeder diniy wezipidar zat barliqi, bularning tengdin tolisi yeni 70 pirsentke yéqinraqi nöwette “Yépiq terbiyelesh merkizi” de terbiyilenmekte ikenliki ashkarilan'ghan idi. Shundaqla xotenning qaraqashni öz ichige alghan köp qisim jaylirida 40 pirsent ahalini “Yépiq terbiyelesh” uqturushi dawam qiliwatqanliqi melum bolsimu, emma da'iriler terbiyelesh merkezlirining orni, sani we bashqa munasiwetlik her qandaq uchurlarni sir tutup kelmekte. Emma bu heqte ashkariliniwatqan uchurlarning cheklik bolushigha qarimay, chet'el axbaratlirida, xitayning Uyghur diyarida qurghan yépiq tebiyelesh merkezliri, ikkinchi dunya urushi mezgilidiki natséslar gérmaniyesige xas qarangghu we sirliq lagér süpitide teriplinip küchlük tenqid qozghimaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet