Türk yazghuchi: sherqiy türkistan dewasi eng qéyin dewa

Ixtiyariy muxbirimiz pida'iy
2014-12-18
Share
memet-tutunci-ependi-kishilik-hoquq-heqqide-dokilat.jpg Memet tütünji ependi Uyghurlarning insan hoquqliri heqqidi sozlimekte
RFA/Pidaiy


Uyghur siyasiy dewasining nöwettiki weziyiti heqqide toxtalghan türk yazghuchi Uyghurlarning insandek yashashqa heqliq ikenliki, shunglashqa ularning qarshiliq heriketlirini chüshinishke bolidighanliqi, emma xelq'ara weziyet nuqtisidin élip éytqanda Uyghur dewasining eng zor qiyinchiliqqa yoluquwatqan, shundaqtimu ümidsizlenmey algha ilgirilewatqan dewa ikenlikni bildürdi.

Bu sözlerni gollandiyediki "Türk we ereb dunyasi tetqiqat merkizi" ning bashliqi, yazghuchi, kishilik hoquq terghibatchisi memet tütünji ependi 14 - dékabir ziyaritimizni qobul qilghanda otturigha qoydi.

So'al: siz sherqiy türkistan mesilisini qachandin béri bilisiz?

Jawab: sherqiy türkistan bilen tonushqili bek uzun boldi. 80 - Yillar bolsa kérek. Rehmetlik eysa yüsüp aliptékin türkiyege kelgendin kéyin, uning türtkiside türkiyediki sherqiy türkistanliqlarning jem'iyetliri bilen alaqiliship turduq. Shuning üchün uzundin yil boldi, déyishke bolidu.

So'al: her zaman léksiye bergen yerliringizde Uyghurlar heqqide sözlep kéliwatamsiz?

Jawab: shundaq. Chünki men uzun bir zaman erkin alip tékin bilen birge UNPO (wakaletsiz milletler teshkilati) da xizmet qildim. Erkin alip tékin bashliq idi. Men qérim tatarlirining temsilchisi idim. Sherqiy türkistan we pütün türkistan heqqide köp söhbetlishettuq. Bu bizning qiziqidighan témimiz idi.

So'al: Uyghurlarning ehwalini hazirmu közitip turamsiz?

Jawab: alahide iz qoghlap körmisemmu, türlük sahelerde élan qilin'ghan alaqidar xewerlerdin xewersiz emesmen.

So'al: gollandiyede yashawatqan sherqiy türkistanliqlar bilen qachandin bashlap alaqe qildingiz?

Jawab: on yilche boldi. U zamanda gollandiyede yashawatqan iltijachi Uyghurlar köp emes, bir ikkisi bar idi. Ular bilen tonushup, körüshüp turattuq. 2000 - Yildin kéyin kelgenler köp boldi. Biz ulargha yardem berduq. Ular jem'iyet qurdi.

So'al: men gollandiyege kelgini 6 yildin ashti. Muxbirliq qilish jeryanida sizning heqqingizde anglidim emma, sherqiy türkistanliqlarning pa'aliyetliride sizni héch körmidim. Xewersiz, teklipsiz qaldingizmu, ye? bashqa seweb barmu?

Jawab: xewerdar bolup turdum. Teklipmu qilindim. Emma, aldirash bolup qaldim. Chünki UNPO din ayrilghandin kéyin, öz tetqiqatimgha bekrek köngül bölüp qaldim. Lékin, sherqiy türkistanning ishtiyaqi qelbimdin, pikrimizdin héch kötürülüp ketmidi. Zéhnimni yazma we tetqiqat ishlirigha serp qilip, bir yerde muqim turalmidim. Köprek türk dunyasida seperde bolup qaldim.

So'al: sizche sherqiy türkistanliq Uyghurlarning milliy kimliki we insaniy heq - hoquqlirini telep qilish yolidiki tirkishishlirige qandaq qaraysiz?

Jawab: bu heqiqeten échinishliq bir ehwal. Uyghurlar heqiqeten charisiz bir xelq bolghanliqi üchün, buninggha oxshash ölümge yüzlen'gen paji'eler otturigha chiqiwatidu. Insha alla bir yol chiqip qalar. Eger bu shekilde kétiwerse, haman bir küni qanliq paji'ege yüzlinidu. Chünki, menpe'et sewebidin héchkim xitaygha qarshi meydanda turushqa pétinalmaywatidu. Uning bilen dostluqini dawam qilishni istewatqan bir halda kétiwatidu. Menche bu mesilidiki eng uyghun alametlerdin biri tibetlerning ehwalidur. Mesilen: bügün papamu dalay lama bilen körüshtin özini qachurmaqta. Dalay lamaning pütün dunyadiki tesiridin prézidént, ministir derijilik hemme adem uning bilen körüshmek we resimge chüshmekni arzu qilidighan bir shexs. Shundaqliqigha qarimay papadin tartip qobul qilishtin bash tartiwatidu. Démekchimenki, tibet dewasi pütün dunyadin yardem qobul qiliwatqan bir dewa bolushigha qarimay, meghlup bolghan bir dewa. Tibetke qarshi dunyaning köz qarishi bundaq boluwatqan yerde, sherqiy türkistanning dewasida ümidlen'güdek bir yer chiqmasliqi tebi'iy. Elwette, alladin ümid üzülmes. Shuninggha ishinimizki, Uyghurlar minglarche yillar shu yerde yashawatmaqta. Pütün dunyada dostliri we medetkarliri bar. Uning üchün deymizki, Uyghurlar insandek yashashqa heqliqtur. Ular öz ana yurtida milliy kimlikini dawam qilishni, a'ile berpa qilishni, halal we erkin yashashni isteydu. Bular unche artuq nersiler bolmighandikin, xitaylar ulargha shara'it yaritip bérer, dep ümid qilip kéliwatimiz.

So'al: bir qisim siyasiy közetküchilerning qarishiche, pelestinliklerge kéliwatqandek bir yardem sherqiy Uyghurlargha kélip qalsa, sherqiy türkistan orta asiyadiki ikkinchi pelestin bolup qilishi mumkin deydiken. Siz buninggha qandaq qaraysiz?

Jawab: pelestinliklerning mesilisi u qeder sirliq bir mesile emes. U yerde meschiti eqsadek muqeddes jaylar bolghanliqi üchün, pütün dunyaning diqqet neziride bolup kéliwatidu. Emma, sherqiy türkistanda héchbir erkin midé'a, zhurnalist, muxbir we xewerchiler yoq. Uning üchün sherqiy türkistan dewasi, téximu éghir bir dewa. Pelestin dewasigha oxshash ashkara bolalmighanliqi üchün, uni dawam qildurmaq heqiqeten müshkül. Chünki pelestin mesiliside musulmanlarmu, gherb metbu'atlirimu aktip we qizghin. Gherb gerche isra'iliyelerge yardem bersimu, zhurnalistlarning köplükidin xewerlerni élan qilip turushqa mejbur. Emma, sherqiy türkistandin xewer bermek bek tes. Shu sewebtin ehwal téximu éghir, dep qaraymen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet