Көзәткүчиләр хитай рәиси ши җинпиңниң дүшмәнлириниң көпийиватқанлиқини мулаһизә қилмақта

Мухбиримиз ирадә
2018-07-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Намайишта кочиға қоюлған, «мениң президентим әмәс» дегән сөз билән көзи тосуветилгән, ши җинпиңниң сүрити. 2018-Йили 1-июл, хоңкоң.
Намайишта кочиға қоюлған, «мениң президентим әмәс» дегән сөз билән көзи тосуветилгән, ши җинпиңниң сүрити. 2018-Йили 1-июл, хоңкоң.
AP

Хитайниң қошна дөләтлири билән болған мунасивити, униң игилик һоқуқ мәсилилиридики қопал позитсийәси вә һәтта униң «бир бәлвағ, бир йол» истратегийәси қатарлиқлар арқилиқ дуняға тәсир көрситиш һәрикәтлири бирдинла диққәт қозғап, хәлқарада күчлүк диққәт нуқтисиға айланмақта. Хитайниң дөләт ичи вә сиртида йүргүзүватқан сиясәтлири хитай дөләт рәиси ши җинпиң һәққидә охшимиған мулаһизиләрни пәйда қилмақта. Бәзи көзәткүчиләр болса ши җинпиңниң хитайдики барчә һоқуқни қолиға мәркәзләштүрүп, өзини хитайниң «қудрәтлик адими» қилип тиклимәкчи болушини қандақтур хитай дөлитиниң қудрити ешип бериватқанниң аламити, дәп қаривелишниң хаталиқини әскәртмәктә.

Америкилиқ истратегийә тәтқиқатчиси җорҗ фирийдмән бу һәқтә бүгүн «кәлгүси гио-сиясәт» намлиқ тор бетидә елан қилған «хитай рәиси көрүнгинидәк күчлүк болмаслиқи мумкин» мавзулуқ мулаһизисидә юқиридики нуқтини оттуриға қойған.

У мақалисини мундақ дәп башлиған: «нурғун көзәткүчиләр ши җинпиңниң дөләт рәисликтин бир диктаторға айлинишини хитайниң дөләт күчиниң артишиниң аламити дәп қаривалмақта. Әмма мән ундақ дәп қаримаймән. . . Диктатор түзүм сағлам бир система үстигә қурулмайду, болупму хитайда ундақ әмәс. Тарихтин бери хитай һәр қетим баш көтүргәндә муқимлиқини йоқатқан. Муқимлиқини йоқатқанда у бир диктаторни тикләп чиққан. Мәйли у бир император болсун яки бир партийә секретари болсун, у ахири берип бир диктатор иди. Мана мушу арқа көрүнүшкә асасән мән шундақ бир нәзәрийәни оттуриға қоймақчимән: у болсиму ши җинпиңниң қудрити пәқәтла бир көрүнүш, халас!»

Апторниң қаришичә, ши җинпиң һакимийәт бешиға олтурғандин кейин алди билән «чирикликкә қарши туруш» нами астида өзиниң сиясий рәқиблирини, җүмлидин хитайдики мөтидил лебиралистлар билән интернатсионализмчи яки мундақчә ейтқанда, хәлқаралиқ һәмкарлиқни тәрғиб қилғучиларни тазилиған. Көрүнгәнниң әксичә, хитайда намратлиқ ичидә яшаватқанларниң сани йәнила интайин көп болуш билән биргә иқтисадий зәрдарларниңму көпи ши җинпиң йүргүзүватқан сиясәтләрниң зийиниға учримақтикән. Хитайдики профессорлар, дипломатлар вә йәрлик һөкүмәт рәһбәрлири, болупму деңиз қирғиқидикиләр ши җинпиң дөләтни башлап меңиватқан йөнилиштин қаттиқ қайғурмақтикән. Мана бу үч гуруппини қошулғанда хитай коммунист һакимийитигә тәһдит пәйда қилалиғанлиқи үчүн ши җинпиң бу үч гуруппиниң өзигә қарши бирлишишиниң алдини алмақтикән.

Америкидики «бейҗиң баһари» журнилиниң муһәррири ху пиң әпәнди бу һәқтики зияритимизни қобул қилип, хитайда әмәлийәттә ши җинпиңға қарши наразилиқ интайин күчлүк болсиму, һечкимниң очуқ - ашкара өктә қопалмайватқанлиқини ейтти. Ху пиң әпәндиниң ейтишичә, ши җинпиңниң таллаш характеридики чирикликкә қарши туруш һәрикити партийә ичидә зор наразилиқ қозғиған, авам хәлқиму әмәлийәттә униң бу чирикликкә зәрбә бериш һәрикитидин бир нәпкә еришмигән. Әмма һазирқи түзүм астида хәлқ ичидә болсун, партийә ичидә болсун, һәтта партийәниң юқири қатлимидики ши җинпиңдин нарази болуватқан бир гуруппиниңму униңға қарши тәшкиллик һалда бир қарши һәрикәткә өтүши интайин қейин болмақтикән. Ху пиң әпәнди мундақ дәйду: «бу қаримаққа у худди шундақ күчлүктәк, дүшмини йоқтәк тәсир бәрсиму, әмәлийәттә униң дүшмини интайин көп. Һәр қетим йиғин ечилиштин аввал вәзийәт шундақ җиддийлишип кетиду. Чүнки әмәлийәт униңға аян. Шуниңға ши җинпиңда хатирҗәмлик туйғуси йоқ. У пәқәт һазир хитайдики сиясий түзүмниң алаһидилики вә сиясий тактикисиға тайинипла бу наразилиқ авазлириниң чиқишиға йол қоймайватиду.»

Җорҗ фирийдмән өзиниң мулаһизә қилишичә, ши җинпиң һөкүмитиниң йәрликтә чиққан наразилиқ намайишлирини дәл җайида бәдили немә болушидин қәтийнәзәр сақчиларни ишқа селип бесиқтуруветиши вә шундақла хитай дипломатларға вә йәрликтики әмәлдарларға қәрәллик һалда һәйвә көрситип турушидики сәвәбму мана бу өзидин нарази болған юқиридики бу үч гуруппиниң бирлишишиниң алдини елиш үчүн икән. Униң қаришичә, нөвәттә америка - хитай арисида чиқиватқан сода ихтилапиму ши җинпиңниң ишини қийинлаштуруватқан болуп, у хитай үчүн зор бир тәһдит икән. Чүнки иқтисадтики бу ихтилап хитайда муқимсизлиқни йәниму күчәйтиветидикән.

Ху пиң әпәндиниң қаришичә, ши җинпиң хитайда асасий қанунға өзгәртиш киргүзүп, һакиммутләқлиқини рәсмий елан қилғандин кейин хитай ичидә бәк қаршилиқ чиққандәк қилмиған билән дуня җамаәтчиликиниң күчлүк диққитини қозғиған. Америка қатарлиқ әслидә хитай һөкүмитигә азрақ болсиму бир үмид билән қарайдиған дөләтләрниңму көз қариши өзгәргән. Йәни бу дөләтләр һакиммутләқ бир хитай дөлитиниң баш көтүрүшиниң пәқәтла хитай хәлқи үчүн әмәс, бәлки пүтүн дуня үчүн бир хәвп яритидиғанлиқини тонуп йәткән. Ху пиң бу һәқтә мундақ дәйду: «хитайға болған көз қарашлар пүтүнләй өзгәрди. Бу җәһәттин қариғандиму, хитайда ши җинпиңни хата қилди, дәп нарази болуватқанлар көп.»

Ху пиң әпәнди сөзидә йәнә америка-хитай арисидики сода ихтилапиниңму һазир ши җинпиң үчүн йәнә бир баш ағриқи болғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: «ши җинпиң америка билән давамлиқ елишиверәй десә, бу өзигә зиян. Әмма елишмай десә, бу дөләт ичидә өзини ‹күчлүк адәм' дәп яратқан образиға зиян йәткүзиду. Шуңа һазир ши җинпиң қандақ қилишини билмәй тәңқислиқта қалди.»

Җорҗ фердмән әпәндиниң қаришичә, ши җинпиң америка билән болған сода ихтилапида дипломатик усулларни қоллинип, кәйнигә чекиниши вә америкиға йол қоюшқа мәҗбур болуши мумкинликини билдүргән. Униң қаришичә, ши җинпиңниң йеқинқи һәрикәтлиридин қариғанда, униңға өзи вә дөлити учраватқан тәһдит бәш қолдәк аян болғачқа у барлиқ амалларни ишқа селип, өктичи күчләрниң баш көтүрүп чиқишини қаттиқ тосмаптикән. Әмма аптор буниңда ши җинпиңниң қанчилик нәтиҗә қазинидиғанлиқиға қарита гуманини оттуриға қоюп, «. . . Есиңиздә болсунки, ши җинпиң пәқәтла бир адәм. Өзигә йетәрлик дүшмән йиғивалған вә нурғун пурсәтләрни қолдин чиқиривәткән бир киши. Ақивәттә, һәрқанчә күчлүк бир дектаторниңму орни тәврәйду, әлвәттә,» дәп язған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт