Доктор хән лйәнчав: банкок партлаш вәқәси җуңгоға берилгән бир сигнал

Мухбиримиз әркин
2015.09.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
tayland-partlash-neq-meydan.jpg 20 Адәм өлгән, 120 дин артуқ адәмни яриландурған бомба партлаш вәқәси йүз бәргән баңкоктики ераван ибадәтханисиниң устидин көрүнүши. 2015-Йили 18-авғуст, тайланд.
Wasawat Lukharang/NurPhoto

Нөвәттә, банкок партлаш вәқәси абдурахман абдусаттар исимлик хитай паспорти көтүргән бир шәхскә килитлинип қалди. Һазир униң нәдә икәнлики түркийә билән тайланд оттурисидики ихтилапқа айланди.

Тайланд һөкүмити униң истанбулға кәткәнликини илгири сүрсә, түркийә һөкүмити ундақ бир шәхсниң түркийәгә киргәнликини рәт қилмақта.

Тайланд һөкүмити өткән җүмә күни елан қилған учурида паспортниң раст-ялғанлиқиға чөшәнчә бәрмигән. Бирақ банкоктики партлашниң “ачқучлуқ адими” абдурахман абдусаттарниң партлаштин бир күн аввал бенгалға кәткәнликини елан қилған.

Бенгал һөкүмити болса абдурахман абдусаттар исимлик кишиниң 16‏-авғуст бенгалға киргәнликини, бирақ униң 30‏-авғуст бейҗиңға учуп кәткәнликини илгири сүргән иди.

Бүгүн тайланд даирилириниң у кишини 30‏-авғуст җәт һава йоллириниң айропиланиға олтуруп, йеңи деһлиға, у йәрдин абудабиға, абудабидин истанбулға учқанлиқини елан қилиши түркийәниң рәт қилишиға учриди.

Тайланд сақчи баянатчиси прован тавернсири “у 31‏-авғуст истанбулға учқан. Истанбул униң ахирқи бекити икәнлики ениқ” дегән иди.

Бирақ бирләшмә агентлиқиниң хәвәр қилишичә, юқири дәриҗилик бир түрк әмәлдари гумандарниң түркийәгә қечип киргәнликини рәт қилип, “ундақ бир кишиниң түркийәгә киргәнликигә даир қечқандақ хатирә йоқ. Тайланд даилириму бизгә бир террорлуқ гумандариниң түркийәгә сәпәр қилғанлиқини мәлум қилмиди” дегән.

Тайланд һөкүмити һазирға қәдәр вәқә уйғурларға четишлиқ икәнликини ашкара тилға алмиған болсиму, лекин хәлқара ахбарат тәкшүрүш нишани уйғурларға қарап кетиватқанлиқини мәлум.

Бу әһвал д у қ ниң диққитини қозғиған. У йеқинда тайланд даирилирини очуқ-ашкара болушқа, барлиқи учурларни толуқ елан қилип, орунсиз гуман пәйда қилмаслиққа чақирған иди.

Америка хадсон тәтқиқат институтиниң тәтқиқатчиси доктор хән лйәнчав әпәнди, нөвәттә дело тәкшүрүш басқучида кетиватқанлиқини әскәртип, бу әһвалда һазир хуласә чиқиришқа балдурлуқ қилидиғанлиқини билдүрди.

Хән лйәнчав: алди билән пүткүл вәқәниң җәряни ениқ әмәс. Униң тәкшүрүш басқучи тамамланмиди. Бу ишқа қанчилик адәм четишлиқ униму билмәймиз. Униң арқа көрүнүши қандақ, униң арқисидики тәшкилат қандақ тәшкилат көпчилик буларни билмәйду.

Бу әһвалда униңға қарита көпчилик еғир бесиқ болуши керәк. Бир-икки гумандарни дәпла пүтүн ишни уйғурларға артип, уларни терорчиға чиқиришқа болмайду. Пүтүн уйғурға террорлуқ қалпиқи кийдүрүп зәрбә бериш, бу компартийә изчил қоллинип кәлгән усул. Бу биз алаһидә һошяр болушимиз керәк болған нуқтидур.

Бу йил 17‏-авғуст банкок шәһәр мәркизидики ераван һинди ибадәтханисиниң йенида йүз бәргән партлаш вәқәсидә 20 адәм өлгән. Өлгәнләр ичидә чоң қуруқлуқ вә хоңкоңлуқ хитайлар хели салмақни игиләйтти.

Тайланд ахбарат партлашни изчил тайландниң бу йил 7‏-айда нурғун мушәққәтләр билән аран қечип чиққан 109 нәпәр уйғур мусапирни хитайға қайтуруп беришигә бағлап, бу бир өч елиш һәрикити болуши мумкин, дегән пикирни илгири сүргән.

Лекин доктор хән лйәнчавниң қаришичә, партлаш һәққидә хуласә чиқиришқа һазир балдурлуқ қилсиму, бирақ партлаш хитайға берилгән күчлүк сигнал.

У, әгәр җуңго өзиниң һазирқи бастуруш сияситини давамлаштурувәрсә, у уйғурларни радикаллаштуриду. Нәтиҗидә бу уйғурларни униңға тақабил турушниң хәлқара радикал чарилириға баш урушқа мәҗбурлайду.

Хән лйәнчав мундақ деди: җуңго уйғурларға һөрмәт қилмиса, уларниң диний өрп-адәт вә мәдәнийитигә һөрмәт қилмиса, уларға давамлиқ зәрбә бәрсә, бу чоқум уйғурларни радикаллаштуриду. Бурун шинҗаңда болупму шинҗаңниң җәнубийда иқтисади тәрәққият тәкши болмиди. Җуңгониң байлиқни булаң-талаң қилиши, йәр шарилишишниң бесими уйғурларни капаләтсиз әһвалға чүшүрүп қойди.

Диний етиқад өзиниң йөлинишини йоқитип қойди. Уларға һечнемә қалмиди. Бу уларни йеңи бир мәниви издинишкә иттәрди. Чүнки, бундақ һуҗум аилиниң йимирилишини, иҗтимаий қиммәт қаришиниң парчилинишини пәйда қилип, иҗтимаий турақсизлиқ кәлтүрүп чиқириду.

У җәмийәтниң бурунқи әнәнигә қайтиш арзусини күчәйтиду. Бу әһвалда диний радикаллиқ баш көтүрүп, у нурғун яшларни җәлп қилиду. Әсли компартийә қаттиқ диққәт қилидиған, яшларни бу нуқтиға қистап апармаслиқи керәк иди.

Һазир, уйғур қаршилиқ һәрикити техи хәлқара күчләр билән бирләшмиди. Әгәр у хәлқара террорлуқ күчләр билән бирләшсә, униң бузғунчилиқ күчи техиму еғир болиду.

Хән лйәнчав йәнә, нөвәттә, хитайниң хәлқара иқтисади паалийити кеңәйтип, оттура-шәрқ, оттура асия, африқа, җәнубий америка, шәрқий-җәнубий асияда нурғун мәблиғи вә җуңго карханилириниң барлиқини барлиқини билдүрди.

Униң көрситишичә, җуңго бастурушни тохтитип, уйғур мәсилисини мувапиқ һәл қилмиса, кәлгүсидә бу нәрсиләр һуҗум нишаниға айлинип, җуңго иқтисади еғир тәһдиткә учрайду.

Хән лйәнчав йәнә мундақ деди: хәнзулар билән уйғурлар оттурисидики яришишни чоқум әмәлгә ашуруш лазим. Андин иқтисад вә байлиқ тәқсиматини қайтидин тәңшәң керәк. Бирақ һәммидин аввал уйғурларниң мәдәнийити, диний етиқади вә таллишиға һөрмәт қилиш зөрүр. Шуниң билән биргә, башқиларниң кишилик һоқуқ һөрмәт қилиш лазим.

Андин тәбиий байлиқни тәң шерик болуш керәк. Сиз йәрлик хәлқ һечнемә бәрмәй, шинҗаңниң пүтүн нефитини ичкиригә елип кәтсиңиз болмайду. Уларни җәнубий шинҗаңға охшаш намрат қойсиңиз әлвәттә бундақ намрат йәрләрдә террорлуқ техиму асан баш көтүриду. Сиз мәдәнийәт, диний етиқадини боңсиңиз уларни амалсиз әһвалға чүшүрүп қойсиз.

Малайшия һөкүмити дүшәнбә күни банкоктики партлаш вәқәсигә четишлиқ 3 кишиниң қолға алғанлиқини елан қилған. Малайсиа баш сақчи назарәтчиси халид абу бәкирниң қәйт қилишичә, қолға елинғанларниң иккиси малайшиялиқ, бири пакистанлиқ болуп, маялсиялиқларниң бири аялкән.

Лекин тайланд тәрәп қолға елинғанларниң қанунсиз қачақчиларму яки партлаш вәқәсигә четишлиқ кишиләрму бу техи ениқ әмәсликини билдүргән.

Малайшия баш сақчи назарәтчиси халид әбу бакир, бу үчәйлән тайланд тәрәп тәминлигән учурға асасән қолға елинди, дегән. Бирақ у уларниң қачан, қәйәрдә қолға елинғанлиқи, қандақ җинайәт билән әйиблинидиғанлиқини ейтмиған.

Тайланд сақчи баянатчиси правут болса бомба қойған шәхсниң малайшияға қечип кәткән болуши мүмкинликини илгири сүргән. Лекин халид абу бекир, бу иһтималлиққа җаваб беришни рәт қилған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.