Xitaydiki "Térrorluqqa qarshi urush" we Uyghurlar mesilisi (2)

Muxbirimiz eziz
2017-05-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur élida xitay qoralliq köchlirining térrorluqqa qarshi élip bériwatqan manéwiridin körünüsh.
Uyghur élida xitay qoralliq köchlirining térrorluqqa qarshi élip bériwatqan manéwiridin körünüsh.
CCTV

Uyghurlar diyarida 2016-yili awghusttin bashlap ijra qilishqa bashlighan "Térrorluqqa qarshi turush nizami" xelq'araning diqqiti we tenqidige duch kéliwatqan bir peytte, alaqidar kishiler bundaq bir qanun arqiliq térrorluqni cheklimekchi bolghanliq, emeliyette eng eqelliy insan heqlirining téximu depsende bolushigha yol achidighanliqini tekitlidi. Bu munasiwet bilen biz bir qisim mutexessisler bilen söhbetleshtuq hemde xitayning "Térrorluqqa qarshi küresh" dégen namdiki basturush heriketliride Uyghurlar duch kéliwatqan mesililerni muhakime qilduq.

Dunya miqyasida térrorluq we bixeterlik mesilisi ortaq témigha aylan'ghan weziyette, xitayning bu omumiy éqimgha qisturulup kirishi bilen, xitayningmu "Térrorluqning ziyankeshlikige uchrawatqanliqi" ötken yigirme yilgha yéqin mezgilde izchil tekitlendi. Buning eng yéngi netijisi bolsa xitayda maqullan'ghan "Térrorluqqa qarshi qanun" we Uyghurlar diyarida uning qoshumche mezmuni süpitide élan qilin'ghan "Térrorluqqa qarshi turush nizami" da eks etti.

Bu alaqidar qanunlar ijra bolghandin buyanqi mezgilde, uning qandaq ünüm qazan'ghanliqigha da'ir mesililer teywendiki nenxu'a uniwérsitétining proféssori yang shiyö we tarix penliri dokturanti skot romanyukning qelimige mensup "Térrorluq we xitaydiki térrorluqqa qarshi turush: bashqiche shekildiki térrorluqqa qarshi urush" serlewhilik maqalide tepsiliy muhakime qilindi.

Maqale aptorlirining qarishiche, Uyghurlar diyarida bu qanunlar ijra bolushqa bashlighandin buyan nuqtiliq qilip musulmanlarni "Radikal" yaki "Esebiy" dep qarash xahishi roshen halda éship barghan. Buninggha mas halda xitayda islam wehimisi we "Térrorluqqa qarshi" heriketler munasip derijide yükselgen. Yeni mundaqche qilip éytqanda, rayon miqyasida muqimliq weziyiti burunqidinmu nacharliship mangghan.

Maqale aptorliri bu heqtiki alaqidar mesililer heqqide toxtalghanda, buningdiki izchil sel qarilip kelgen bir nuqtining diqqettin saqit boluwatqanliqini alahide tekitleydu. Ularning pikriche, xitay kompartiyisi özliri yolgha qoyuwatqan milliy siyasetler heqqide shu siyasetlerning obyékti bolghan milletler bilen héchqachan söhbetliship baqmighan. Yene kélip hökümran orundiki xitay kompartiyisige xas bu xil tarixiy xaraktér hazirmu we kelgüsidimu özgermey dawam qilidiken. Mana mushu xil xaraktérdiki partiye hökümranliq qiliwatqan hakimiyet bolsa, öz nuqtinezirige mustehkem yépishqan halda mesililerni közitish hemde uni hel qilishning "Özgiche" usullirini yolgha qoyup kelmekte iken.

Biz bu heqtiki mesililerdin xitayning Uyghurlar diyarida türlük nizamnamiler hemde alaqidar belgilimilerni yolgha qoyuwatqanliqini, bularning bolsa "Térrorluqning aldini élish" dégen namda sherhliniwatqanliqini sorighinimizda, maqale aptorliridin yang shiyö bu xil usulning eksiche ünüm bérishtin bashqa netije élip kelmeydighanliqini tekitlidi. U bu toghriliq mundaq dédi: "Méningche, xitay kompartiyisi yolgha qoyuwatqan bu xil dölet siyaset we nizamnamilerni eksiche ünüm bériwatqan charilar, déyish mumkin. Chünki, men shundaq oylaymenki, bu hal dunya miqyasida ortaq bolghan bir heqiqetni yorutup béridu: herqandaq bir térrorluq herqachan zulumgha qayturulghan inkas süpitide otturigha chiqidu. Bu herqachan shundaq bolidu. Shunga qeyerde birer térrorluq herikiti otturigha chiqidiken, shu jayda jezmenki, bir türlük heqsizliq yaki zulum höküm sürgen bolidu. Shunga bu xildiki nizamnamiler emeliyette shu jayda bir türlük heqsizliqning mewjutluqining ispati. Shundaq bolghaniken, bu xil nizamnamiler jiddiylishiwatqan weziyetni yumshitishning ornigha téximu köp zorluq heriketlirige sorun hazirlaydu. Méning buni eksiche ünüm béridighan siyaset, déyishimning sewebi mana mushuningda. Shuning üchün xitay kompartiyisi bu xil tedbirlerni yolgha qoyushning ornigha shinjangdiki Uyghur xelqige paydiliq bolghan ijtima'iy parawanliqni yolgha qoyushi lazim, dep oylaymen. Mushuning bilen bir qatarda tilgha élishqa erziydighan yene bir muhim nuqta shuki, xitay kompartiyisi munasip chare-tedbirlerni qollinish arqiliq oxshash bolmighan étnik terkiblerge, oxshash bolmighan medeniyetlerge, shuningdek oxshash bolmighan turmush sheklige hörmet qilishni öginishi lazim. Démek, térrorluq hadisilirini basturush yoli bilen tügitimen, déyish peqetla téximu köp térrorluqni barliqqa keltüridu. Shuning üchün bu pütünley xata bolghan bir türlük siyaset, xalas."

Uning qarishiche, heqiqiy menidiki térrorluq mewjut bolmighan rayonda, bu xildiki dölet hakimiyitige tayan'ghan halda yolgha qoyulghan siyasetler bir qatar eksiche aqiwetlerni élip kélidiken, jümlidin oxshash bolmighan xelqlerning eqelliy heq- hoquqlirini depsende qilishni shara'it bilen temin étidiken. Shu qatarda xelq arisidiki herqandaq ammiwi teshkilatlarning mewjut bolushimu hökümet üchün tehdit, dep qaralghanliqtin, puqralarning bu xildiki teshkilatlar arqiliq öz awazini anglitish imkaniyiti bolmaydiken. Eksiche bu xil teshkilatlar hökümetning kontrolluqigha chüshüp qélip, xelqning hörlükini boghidighan, shundaqla "Térrorluqqa qarshi küresh" ke hemdem bolidighan organlargha aylinip qalidiken.

Maqalide körsitilishiche, xitay döliti térrorluqqa qarshi qanun we nizamlarni élan qilishtin ilgiri, özliriningmu térrorluq we térrorluq heriketliri heqqidiki birer sistémiliq nezeriyisi mewjut bolmighan. 1990-Yilliri xitay iqtisadiy jehette bash kötürüshke bashlawatqan bolghachqa ichki jehettiki jiddiy özgirishler asasliq söz témisi boluwatqan mezgiller bolghan. Bu mezgillerde xitayda térrorluq heriketlirining yüz bergenliki heqqidimu gherb dunyasi héchqandaq melumatlarni anglimighan iken.

Ashundaq tarixiy arqa körünüsh astida, emdi kélip xitayning birdinla "Uyghurlarning térrorluq heriketliri xelq'aradiki térrorluq heriketliri bilen baghlinishliq boluwatidu" dégen yekünni chiqarghanliqi bir qisim mutexessislerni ganggiritip qoyuwatqanliqi melum. Awstraliye döletlik uniwérsitétining proféssori maykil klark bu heqte toxtilip, xitaydiki yétekchi orunda turuwatqan bu xil qarashning otturigha chiqishida ichki we tashqi amillarni nezerde élishning muhimliqini tekitleydu. U bu heqte mundaq dédi:"Mushu mesililer heqqidiki so'allargha munasiwetlik munazirilerdin Uyghurlardiki 'bölgünchilik' we 'térrorluq' xahishi hazir xaraktér jehette dölet chégrasidin halqighan mesililer bolup qaptu, dégen yekün kélip chiqidu. Bu pewqul'adde ehwalning qachan we qandaqlarche shundaq bir yüzlinishke mangghanliqini toghra teswirlesh üchün, aldi bilen munu ikki tüp hadisini diqqettin saqit qilishqa bolmaydu. Buning biri, 1991-yili sowét ittipaqining halak bolushi hemde ottura asiyaning musteqilliqni kütüwélishi, shuningdek 1990-yilliri radikal islamning bu rayon'gha qoshna bolghan afghanistanda bash kötürüshi؛ yene biri bolsa, tebi'iyki, 11-séntebir weqesi. Her ikki weqe xitay hökümitining Uyghurlardiki 'térrorluq tehditi' ni qandaq bir meydandin közitishige roshen derijide tesir körsetti. Buninggha mas halda otturigha chiqqan tedbirlerni sorisingiz, men shuni déyeleymenki, xitay dölitining buninggha qarshi qollan'ghan siyasetliri meyli ichki jehettin bolsun yaki tashqi siyaset nuqtisidin bolsun, ünümlük netije élip kélelmidi. Emdi siyasiy jehettin élip éytsaq, Uyghurlardin kélidighan 'térrorluq tehditi' ni xaraktér jehette chégra halqighan, dep jezmleshtürüshke qarita shuni dégüm kélidu: shinjangda, shuningdek xitay teweside omumyüzlük halda Uyghurlarni siqip chiqirish hemde chette qaldurush xahishi emeliyette bu rayonda eslidinla mewjut bolup kéliwatqan siqip chiqirish shekillirini téximu yuqiri pellige chiqardi."

Maykil klarkning qarishiche, xitay dewatqan "Uyghurlardiki térrorluq" mesilisi heqqide oylinishtin awwal, aldi bilen bu xil "Térrorluq" ning wujudqa kélishidiki tüp seweblerni diqqettin saqit qilishqa bolmaydiken. Chünki seweb yaxshi analiz qilinmighanda, netije heqqidiki hökümning xata bolup qélish éhtimalliqi chong bolidiken.

Maykil klarkning pikriche, xitay hökümitining "Chet'ellerdiki Uyghurlarning hemmisi zorawanliq bilen qarshiliq körsitishni terghib qilidu" dep qarishining hemde shu arqiliq Uyghurlardiki "Térrorluq" ni xelq'ara arqa körünüshke ége, déyishining asasi yoq iken. U chet'ellerdiki bir qisim Uyghurlarning heqiqetenmu bezi térrorluq teshkilatlirigha baghlinishliq ikenlikini inkar qilmisimu, yene zor sandiki Uyghur jama'itining, jümlidin dunya Uyghur qurultiyi qatarliq teshkilatlarning Uyghurlarning heq- hoquqliri üchün qiliwatqan küreshlirini étirap qilish lazim, dep qaraydu.

Biz bu mesile heqqide dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi ömer qanatni ziyaret qilghinimizda, u aldi bilen, Uyghurlar diyaridiki zorluq we qarshiliq heriketlirining kélip chiqishidiki tüplük sewebni aydinglashturmay turup, Uyghurlarning "Térrorluq heriketliri" heqqide höküm chiqirishning yolluq bolmaydighanliqini alahide tekitlidi.

Melum bolushiche, xitayning "Bir belwagh, bir yol" istratégiyisining emelge ashurulushigha egiship, bixeterlik mesilisi yéngiwashtin küntertipke kéliwatqan bolup, Uyghurlarning "Térrorluqqa qarshi turush" dégen dölet siyasiti bahaniside yene qandaq basturushlargha duch kélidighanliqi heqqide her xil mölcherler otturigha chiqmaqta iken.

Toluq bet