Uyghurlar diyaridiki térrorluqqa qarshi turush tedbirliri we uning aqiwiti (1)

Muxbirimiz eziz
2017-09-07
Share
qarshiliq-terorluq-qarshi-turush.jpg www.jamestown.org Neshr qilin'ghan "Uyghurlarning qarshiliq heriketliri hemde xitayning térrorluqqa qarshi turush tedbirliri" heqqidiki maqalidin süretke élin'ghan.
Photo: RFA

Uyghurlar diyaridiki siyasiy we medeniyet saheside ijra boluwatqan tedbirler rayon miqyasidiki qarshiliq pa'aliyetlirining bir muhim sewebi ikenliki heqqide mulahiziler boluwatqanda, xitay hökümitining bu qarshiliq heriketlirini dunya miqyasidiki "Jihadiy" heriketlerge baghlashqa urunup kéliwatqanliqi melum. Buning bilen "Térrorluq" mesilisi boyiche yillardin buyan izdinip kéliwatqan mutexessisler bu heqte öz qarashlirini otturigha qoyup, Uyghurlarning qarshiliq heriketliri bilen baghlinishliq bolghan hadisiler, bolupmu az sandiki Uyghur qachqunlirining sherqiy-jenubiy asiyadiki "Jihadiy" heriketler bilen bolghan munasiwiti heqqide toxtaldi.

Xitay hökümiti ötken birnechche yilda zor küch bilen ijra qiliwatqan tedbirlerning biri "Térrorluq we esebiylikke qarshi turush" bolup, nöwette xitay hökümitining bu xil urunushlirining xitaygha qoshna jaylardimu jiddiy dawam qiliwatqanliqi melum. Halbuki, xitay hökümiti özlirini "Térrorluqning qurbanliri" dep dunya miqyasida hésdashliqqa we qollashqa ége bolushni istep yürgende herqaysi jaylardiki xelqler, bolupmu sherqiy jenubiy-asiya rayonidiki xelqler xitay hökümitining "Térrorluqqa qarshi turush" urunushlirining arqisigha yoshurun'ghan bezi "Sir" larni körüp yetkenliki diqqet qozghimaqta.

Amérikidiki jéymis tawn fondi bashquruwatqan "Térrorluq közetküchisi" zhurnilining 15-awghust neshr qilin'ghan sanida élan qilin'ghan "Uyghurlar we xitayning rayon xaraktérlik térrorluqqa qarshi turush tirishchanliqliri" serlewhilik maqale ene shu sahege béghishlan'ghan eng yéngi maqalilerning biri hésablinidu.

Amérika dölet mudapi'e uniwérsitétining proféssori zakariy abuzaning qelimige mensup bu maqalida aptor aldi bilen Uyghurlarning xitay hökümitige qarshiliq körsitishte néme üchün dunyawi rewishte tonulghan bir qisim térrorluq teshkilatliri qollan'ghan zorluq wasitilirini qollan'ghanliqigha qarap chiqishni tewsiye qilidu. Proféssor zakarining qarishiche, az sandiki bir qisim Uyghurlarning yer shari miqyasidiki "Jihadiy" heriketlerge qoshulup qélishi tasadipiy hadise emes iken.

Uning pikriche, Uyghurlar diyaridiki basturush heriketliride zerbige uchrighan Uyghurlarning sani 2013-yilidin buyan izchil éship mangmaqtiken, yene kélip bu Uyghurlar asasen dégüdek "Bölgünchilik" we "Térrorluq" jinayetliri bilen eyiblen'gen iken. Xitay da'iriliri Uyghurlar diyarida Uyghurlarning qarshiliqini zor sandiki herbiy küch arqiliq biraqla basturup tashlashni oylap yürgende Uyghurlarning bu xildiki qarshiliqi rayon darisidin halqip béyjingdiki tyen'enmén'gha mashina arqiliq hujum qilish hemde kunming poyiz istansisidiki pichaqliq hujum weqelirini otturigha chiqarghan iken.

U, ziyaritimiz jeryanida Uyghurlardiki zorluq küch arqiliq qarshiliq körsitishning sewebliri heqqide toxtilip mundaq dédi:

"Méningche buningdiki heqiqiy sewebler yaki mundaqche éytqanda az sandiki bir qisim kishilerning zorluq heriketlirige yüzlinip kétishidiki sewebler xitay hökümitining zulum xaraktérlik siyasetliridur. Yene bir yaqtin xitay hökümiti izchil halda özliri duch kéliwatqan mesililerni muwapiq yosunda hel qilishning birer yolini tépishni xalimaywatidu. Bu sahede hemmige tonulghan Uyghur ziyaliysi ilham toxtining qolgha élinishi buning bir misali. U xitay dölitidiki mushu mesililerni di'alog yoli arqiliq hel qilishni teshebbus qilghan. Mushundaq bir wekillik shexsning qolgha élinishi, Uyghurlargha öz derdini normal hemde qanunluq yollar arqiliq anglitishta bashqa héchqandaq imkaniyetning qalmighanliqini körsitidu. Epsuslinarliq yéri shuki, mushundaq qiyin ehwal tebi'iy yosunda kishilerni zorluq yoligha mejburlaydu. Buning bilen shinjang yaki sherqiy türkistanda az sandiki bir qisim kishiler mana mushundaq ehwalgha duch kéliwatidu. Halbuki, xitay hökümiti mushu azghine kishilerning zorluq heriketlirige heddidin ziyade küchlük bolghan hujum bilen jawab qayturmaqta. Bu bolsa öz nöwitide téximu köp Uyghurlarni qoligha qoral élishqa mejbur qilmaqta."

Proféssor zakariyning qarishiche, xitay hökümiti 1990-yilliridin bashlapla Uyghurlarning milliy kimliki we islam étiqadini xitayning dölet bixeterliki üchün bir tehdit, dep hésablap kelgen. Buning bilen mushu ikki sahege chétishliq kichikkine hadisilermu sistémiliq basturushning obyéktigha aylan'ghan hemde Uyghurlarni tedrijiy halda öz wetinini terk étip, chet'ellerge köchüp kétishke mejbur qilghan. 2009-Yilidiki "5-Iyul weqesi" bolsa Uyghurlarning zor sanda chet'ellerge köchüp kétishini tézletken. Nöwette ijra boluwatqan musulmanche isimlarni özgertish, saqal-burut we yaghliq artishni cheklesh qatarliq tedbirler bolsa bu xil basturushning hélihem dawam qiliwatqanliqini körsitip béridighan eng tipik misallarning biri iken.

Proféssor zakari chet'ellerge köchüp kétishni istewatqan Uyghur qachqunlirining mushu yosunda sherqiy-jenubiy asiya rayonigha, jümlidin wiyétnam, malayshiya, hindonéziye qatarliq jaylargha yétip kelgenlikini éytidu. Uning pikriche bu kishilerning mutleq köp qismi türkiyege bériwélishni oylap yürgen bolup, ulardin az sandiki bir qismining qandaq bolup sherqiy-jenubiy asiyada térrorluq heriketlirige ariliship qalghanliqi téxiche bir sir halette turmaqta.

U bu heqte mundaq dédi: "Ottura sherqtiki térrorluq heriketliri heqqide men birnerse déyelmeymen, chünki méning tetqiqatim sherqiy-jenubiy asiya rayonini merkez qilidu. Emma shuni késip éytalaymenki, sherqiy-jenubiy asiyada pütünley perqliq bolghan ikki türlük hadise yüz bermekte: biri, zor sandiki Uyghur qachqunliri sherqiy-jenubiy asiya arqiliq yötkiliwatqan bolup, ular axirqi hésabta türkiyege kétishni meqset qilghan. Bu bolsa sherqiy-jenubiy asiyadiki Uyghurlarning mutleq köp qismini teshkil qilidu. Yene biri mushu Uyghurlardin barmaq bilen saniwalghudekla adem iraq, süriye, afghanistan qatarliq jaylargha kétish yaki öz aldigha yéngidin birer térrorluq guruhi bolup teshkillinish ornigha sherqiy-jenubiy asiyadiki qoralliqlar guruhigha qoshulup ketti. Buninggha zadi némining sewebkar ikenliki mangimu qarangghu. Biz töt Uyghurning hindonéziyede qolgha élin'ghanliqini bilimiz. Emma ularning néme üchün hindonéziyeni tallighanliqi, ularning qandaq bolup 'sherqiy hindonéziye qoralliq guruhi', yeni mit bilen ariliship qalghanliqi heqqide téxi éniq birer jawabqa ége bolghinimiz yoq."

Proféssor zakariyning qarishiche, Uyghur qachqunlirining sherqiy jenubiy asiyada peyda bolushi hemde shu jaydiki qoralliq guruhlargha qatnishishi nöwette "Bir belwagh bir yol qurulushi" ni jiddiy ijra qiliwatqan xitay hökümiti üchün yéngidin bir bash aghriqi bolup qalghan. Sherqiy jenubiy asiya rayoni "Bir belwagh bir yol qurulushi" diki muhim rayonlardin biri bolupla qalmastin, eng muhimi Uyghurlarning bu rayondiki qoralliq küchlerge qoshulup kétishi xitayning kütmigen yéridin chiqqan yene bir hadise bolghan.

U bu toghriliq toxtilip mundaq deydu: "Méningche Uyghur qoralliqlirining tosattin sherqiy-jenubiy asiyada peyda bolup qélishi xitay hökümitini bekmu hezrette qaldurdi. Shuning bilen birge bu xitay üchün bir chong signal boldi. Chünki xitay hökümiti uzundin buyan nezirini afghanistandin üzmigen hemde bu jaydiki 'baza' teshkilati bilen chétishliq bolghan guruhlar qatarida jeng qiliwatqan sherqiy türkistan musteqilchi küchliri we bashqa Uyghur qoralliqlirining herikitini közitip kéliwatqan idi. Yene kélip bu herqachan xitay hökümitining asasliq nishanliridin biri bolup kéliwatqan jay idi. Shu sewebtin sherqiy-jenubiy asiyada Uyghurlarning bundaq bir yéngi térrorluq guruhi peyda bolush bilen xitay buningdin olturalmay qaldi. Bu Uyghurlarning beziliri hindonéziyede qolgha élin'ghan hemde yene beziliri hindonéziye hökümitining qoralliq hujumlirida öltürülgen bolsimu ashu Uyghurlar ilgiri hindonéziyediki birnechche qétimliq térrorluq weqelirige ishtirak qilghan idi. Yene bir yaqtin hindonéziye we malayshiyada burundinla nahayiti janliq pa'aliyette boluwatqan térrorluq guruhliri mewjut bolup, bir qisim Uyghurlar ashu teshkilatlargha ariliship qalghan idi. Shunga xitay hökümiti bu xil dunyawi baghlinish hadisisidin bekla endishige chüshüp qaldi. 2015-Yili awghustta yüz bergen bangkoktiki bomba partlashtin kéyin bolsa xitay hökümiti tolimu perishan boldi."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.