Кимликитики чекит

Ихтиярий мухбиримиз абдувәли аюп
2019-04-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сақчиларниң кочида кетиватқан аптомобилларни тәкшүрүш понкитиға беришқа ишарәт бериватқан көрүнүш. 2018-Йили 21-сентәбир, хотән.
Сақчиларниң кочида кетиватқан аптомобилларни тәкшүрүш понкитиға беришқа ишарәт бериватқан көрүнүш. 2018-Йили 21-сентәбир, хотән.
AP

«Кимликтә чекит бар» дегән сөзни уйғур болуп бақмиған биригә чүшәндүрүш бәсий мүшкүл. Бу йәрдә «чекит» дегән сөз «сиясий гуман, сиясий палакәт, сиясийлашқан суйиқәст» дегәндәк мәниләрни билдүриду. Шуңа бу бир сөзни чәт тилда чүшәндүрүш үчүн саәтләп гәп қилишқа тоғра келиду. «Чекит юйғузуш» дегән гәпму уйғурдин башқа милләтниң луғитидин тепилмайду.

Кимлики чекитлик уйғур паспорт алалмайду, мәмур болалмайду, өзи халиғанчә кәсип қилалмайду, юртидин йирақ баралмайду, чәтәлгә әсла чиқалмайду. Кимликтики бир чекит сени ачалларда саәтләп аварә қилиду. Сақчилар шу чекитлик кишиләрни көрүп қалса һардуқ алидиғанға чиққан баһанидин хош болуп дәрһал ишкәлләрни шарақлитип тәйяр болиду. Бир чекитлик уйғур тутулған һаман нөвәттә турған бир бөлүк қораллиқ сақчи ялап елип маңған болуп шәһәрләргә йол алиду. Бир вақит тамақ йәвелиш, бир пәс параң соқуш, бир икки еғиз қуруқ гәп, лавза чақчақлирини қиливелиш үчүн улар бир адәмни саәтләп сорақ қилиду.

Мениң кимликим 1992-йили бейҗиңда чиққач чекит йоқ иди. 2011-Йили томуздин кейин телефонумда чекит барлиқи байқалди. Америкадин келип узақ өтмәй телефонумда бири билән һәмшерик икәнликимни һес қилдим. Бу шерикимниң хитай дөләт хәвпсизлики тармақлиридики хадимлар икәнлики шу йили декабирда ениқланған иди.

Қамақтин чиққандин кейин телефонум намәһрәмдин қутулған болди, әмма кимликим көрүнмәс, мәхпий чекитлик болуп қапту. Қәшқәр көкериқта кимликим шәрмәндиләрниң үскүнисини қизартиветип төт саәт қамалдим. Қарғилиқта кимлик тәкшүргәнләрниң үскүниси қизил яндуруп көзлирини ала-чәкмән қиливәттим. Бичарә мәсумларниң қоллири титрәп турсиму, худди мән қоралдин қорқуп кетидиғандәк ситовулларни чинәп кетишлирини немә дәй! 2015-йили томуз паҗиәсиниң әтиси кимликим сәвәблик бир тәкшүрүш понкити азад қилинди. Қораллиқ сақчилар машинисини чиқиратқан пети үскүнисини қизартқан мени елип тахта көврүктики аманлиқ баш әтрәткә йол алди.

Чекитлик кимкимниң зулум аппаратлирини қизартиши вә сақчиларниң мениң чирайимни сарғайтип үсти-бешимни көкәртиши 2015-йили авғустқичә давам қилди. Әҗдадлар чөчәкләрдә тола тилға алидиған, сәпәрчиләр даим дуч келидиған йоллар ичидики «барса я келәр я кәлмәс» йолға қәдәм басқинимда кимликим ахирқи қетим қизарди.

Чекитлик кимликим сәвәблик айродромда учалмай өзүм ялғуз қалдим. «Җинайәт хатирәм» һәққидә сорашти. «Җамаәт аманәт пулини қанунсиз игиливелиш җинайити» дегән гәпни көтүрүп чәткә чиқмақ тәс иди. Кимликим ләнҗуниң болғач телефон ақкүмүш сақчиханисиға уланди. Мән ләнҗуда яшиған алтә йилда хотән, қәшқәр вә ақсудин алдап яки тутулуп келинип оғрилиққа селинған балиларниң иши билән бу сақчиханиға көп барған идим. Униң үстигә мән оқутқучилиқ қилған мәктәптә мән билән исимдаш йәнә бир оқутқучи абдувәлиму бар иди. Қарши тәрәп телефонда немә деди, билмидим, әмма сақчиниң чирайи ечилди. Маңа қарап «кимликиңдики чатақни оңшивәт» деди. Демәк, сақчиханидикиләр я мени профессор абдувәли дәп қалди, яки уларчә ләнҗуда абдувәли бурун чатақ чиқармиған, чиқармайтти.

Қизиқ йери хитайниң кинишкилирини көтүрүп йүргән, әмма исмидин тартип роһи вә җисмиғичә хитайға ят һәр бир кимликтә чекит бар. Хитайда яшайдиған уйғур, қазақ, қирғиз, таҗик, өзбек, татар қатарлиқ хитайчә исим қоймайдиған йәрлик милләтләрниң кимлики пүтүнләй чекитләнгән. Һалбуки, мениңкидә йоқ. Ләнҗуда иккинчи әвлад кимлик беҗиргәндә бейҗиңда чала қалған дадамниң исмини язғузалмиған идим, кимликим уйғурға хас бир чекиттин мәһрум иди.

Кимликтики чекит бу қетимлиқ омумий тутқунда пәрқләндүргүч болди. Шу бир чекит бизни хитайдин вә хитайдики лагерға кирмәйдиған барлиқ милләтләрдин айриди. Хитай һөкүмити шу бир чекит арқилиқ бизниң шүбһилик яки әмәсликимизни биринчи қәдәмдә айриди. Улар йәнә бирла кунупкини бесип бизниң чирайимиз, авазимиз, көз рәңгимиз, банка һесабимиз, адресимиз, аилә әзалиримиз, йеқин ярәнлиримиз, почта, перевот йолланмимиз, мал йоллаш, тапшурувелиш, тор алақә, телефон қатарлиқ барлиқ учурлиримизға еришти. Бизниң лагерға лайиқ яки лавазимға талиқ адәм икәнликимизни шу кимликкә қоюлған бирла чекит бекиткән иди. Шу чекитлик кимликимиз худди нурлуқ пешанимиздики қара дағдәк, зинақлиримиздики сөгәлдәк, бәрдәм алқанлиримиздики қапартқудәк, айиғимизға киргән таштәк бизни биарам қилмақта иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт