Хитайниң чағанлиқ тәшвиқатиға һәмдәм болған “артислар” ға немә дегүлүк?

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.02.15
xitay-chaghan.jpg 2023-Йиллиқ хитай чағини һарпилирида таратқуларда уйғурларға мәснәви чаплашни өгитиватқан көрүнүш.
Social Media

Хитайниң бу йиллиқ чаған байримида уйғур елиниң һәрқайси җайлирида қанат яйдурған чағанлиқ тәйярлиқ паалийәтлири вә чаған мәдәнийитини кәң-көләмлик тәшвиқ қилишниң пәвқуладдә күчийип кәткәнлики мәлум.

Дөләт ичи вә сиртидики ахбарат тори вә иҗтимаий таратқуларда уйғурларниң хитай өрп-адәтлирини “разимәнлик” билән қобул қилип, чағанни дағдуғилиқ тәбрикләватқанлиқи “нормаллаштурулған” җәмийәт картиниси қилип көрситилгән. Буниңға даир сүрәтлик яки видийолуқ хәвәрләрдә, хитай һөкүмитиниң мәйли уйғур елидә болсун вә яки чәтәлләрдә болсун, бир қисим уйғурларни чағанлиқ тәшвиқат үчүн пайдилиниватқанлиқи көрүлгән.

Америкадики уйғур тәтқиқат мәркизиниң директори абдулһаким идрис бу һәқтә радийомизға инкас қайтурди. Униң билдүрүшичә, бу тәшвиқатлар маһийәттә хитайниң уйғурларға қарита елип бериватқан ирқий қирғинчилиқиниң биваситә нәтиҗилиридин бири болуп, хитайниң нишани уйғурларниң асасий гәвдисини йоқитиш, қалған қисмини бу хилдики хитайлаштуруш йоли арқилиқ ассимилятсийә қилиштур. Буниң үчүн хитай һөкүмити хитай мәдәнийитини, хитай байримини уйғур мусулманлириға мәҗбурий сиңдүрүшкә башлиған.

Кичик балилар тәзим қилип чағанлиқ қизил болақ еливатқан көрүнүш.(Вақти орни ениқ әмәс)
Кичик балилар тәзим қилип чағанлиқ қизил болақ еливатқан көрүнүш.(Вақти орни ениқ әмәс)
Open Domain

Хитай компартийәси уйғур районида чағанлиқ паалийәтлирини әвҗ алдуруш билән бирликтә, уйғурларға қаритиватқан ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайәтлирини инкар қилип, уйғурларниң кишилик һоқуқи вә мәдәнийәт һоқуқлириниң пүтүнләй капаләт астида икәнликини илгири сүрүп кәлмәктә. Америкадики уйғур паалийәтчилиридин “уйғур кишилик һоқуқ қурулуши” ниң тәтқиқатчиси зубәйрә шәмсидин бу һәқтә сөз болғанда, бир қисим уйғур “тор артислири” ниң хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайәтлирини инкар қилишиға “ортақ” болуватқанлиқини, бу һадисиниң хитайниң зулумини паш қилиш вә униңға қарши туруш һәрикитигә зиян йәткүзидиғанлиқини әскәртти; шуниңдәк барлиқ уйғурларниң буниңға сәгәк болуши керәкликини тәкитлиди.

Уйғуршунас доктор руни стенберг (Rune Stenberg)
Уйғуршунас доктор руни стенберг (Rune Stenberg)
poetryproject.org

Германийәдики инсаншунас пәнлири доктори вә уйғур мәдәнийәт тәтқиқатчиси доктор руни стенберг(Rune Stenberg) чағанниң алди-кәйнидә хитайниң “довйин” суписида тарқилип йүргән қисқа видийоларға инкас қайтурди. Униң билдүрүшичә, у уйғур елидә яшап, уйғур өрп-адити, мәдәнийитини пухта өгәнгән бир уйғур мәдәнийити тәтқиқатчиси болуш сүпити билән, бу видийолардики көрүнүшләрни__ йәни уйғурларниң хитайчә кийинип, хитайчә сөзләп чаған байримини тәбриклиши, бир уйғур аилисиниң ата-анисидин тартип балилириғичә өз өйидиму хитайчә сөзлишип, хитайниң чотка қәлимидә мәснәви йезип ишиклиригә чаплиши, хитай балилири бир қазақ аилидин чағанлиқ һал сорап кәлгәндә у аилиниң балилириниңму хитай балилар билән тәң ата-анисиға хитайчә баш егип тәзим қилип һейтлиқ пул (红包) елиши қатарлиқ көрүнүшләрни көрүп наһайити азабланған. У, бу һадисиләрниң бир мәҗбурий ассимилятсийәниң бир парчиси вә символи икәнликини илгири сүрди.

Көзитишимизчә, бир қанчә йилдин буян чағанлиқ тәшвиқат оюнлириға қатнашқан “тор артислири” ниң ихтияри яки мәҗбурий йосунда хитайниң тәшвиқат қорали болуватқанлиқи, хитайниң уйғур елидики ирқий қирғинчилиқини, ассимилятсийә сиясийитини инкар қилишиға давамлиқ янтаяқ болуватқанлиқи диққәт қозғайдиған мәсилиләрниң бири болуп кәлмәктә. Абдулһаким идрис әпәнди хитайниң уйғурларни васитә қилған бундақ кәң даирилик тәшвиқатиниң маһийәттә хитайниң уйғурларға қаратқан миллий вә мәдәнийәт қирғинчилиқини йошуруштин башқа нәрсә әмәсликини илгири сүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.