ئۆتكەن ھەپتە «خىتاي ئارخىپى» (ChinaFile) ۋە ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ھەمكارلىق تورىدا، ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە كۆز يۇمۇشنىڭ بەدىلىنى يالغۇز ئۇيغۇرلارلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن دۇنيانىڭمۇ تۆلەيدىغانلىقى ھەققىدە بىر ماقالە ئېلان قىلىندى.
پائالىيەتچى زۇبەيرە شەمشىدىن ۋە تەتقىقاتچى پېتېر ئىرۋىن بىرلىكتە يازغان بۇ ماقالىدە، 2017-يىلى شەرقىي تۈركىستاندا كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش باشلانغاندا ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ خەلقئارادا كۈچلۈك دىققەتنى تارتقانلىقى، بىراق يېقىنقى يىللاردا بۇ دىققەتنىڭ سۇسلاشقانلىقى بىلدۈرۈلگەن.
ماقالىدە خىتاي كۆمۈر زاپىسىنىڭ 40 پىرسەنتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئىكەنلىكى، شۇنداقلا دۇنيادىكى كۈنتاختا ياساشتا ئىشلىتىلىدىغان ئاساسلىق خام ماددىنىڭ تەخمىنەن 25 پىرسەنتىنىڭ بۇ رايوندا ئىشلەپچىقىرىلىدىغانلىقى بايان قىلىنغان.
ئاپتورلار بۇ سانائەتلەرنىڭ مۇھىت بۇلغىنىشى ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك خەۋپى بىلەن باغلىنىشلىق ئىكەنلىكىنى، شۇنداقلا لوپنۇر يادرو سىناق مەيدانىدىكى يېڭى قۇرۇلۇشلارنىڭمۇ مۇھىت ۋە يادرو خەۋپسىزلىكىگە تەھدىت پەيدا قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
ئاپتورلار بۇ بايانلاردىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستاننى بىر قۇربانلىق رايون دەپ تەرىپلەپ، يەرلىك ئاھالىلەرنىڭ مۇھىت، سالامەتلىك ۋە ئەمگەك ھوقۇقلىرىنىڭ خىتاي ۋە باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي مەنپەئەتلىرىگە پىدا قىلىنىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتكەن. نۆۋەتتە يەرلىك خەلقلەرنىڭ بۇ بۇزغۇنچىلىقلارغا قارشىلىق كۆرسىتىش ئىمكانىدىن مەھرۇم ئىكەنلىكى، بۇنىڭدىن خىتاينىڭ تېخىمۇ راھەت ھالدا پايدىلىنىپ، كىلىمات بۇزغۇنچىلىقىنى تېخىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا سادىر قىلىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتكەن ۋە نۆۋەتتە ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان زىيان-زەخمەتنىڭ پات ئارىدا چېگرا ئاتلايدىغانلىقى، ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىغا كۆز يۇمۇشنىڭ دۇنيانىڭ كىلىمات ئۆزگىرىشى، خەلقئارا تەمىنلەش زەنجىرى ۋە يادرو خەۋپسىزلىكى مەسىلىلىرىگىمۇ تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى ۋە ئېغىر بەدەل تۆلىتىدىغانلىقى تەكىتلەنگەن.