Ярдәмму яки талан - тараҗ қилишму?

Һазирғичә техи қанниң һиди кәтмигән үрүмчи шәһирини хитай өлкилиридин айиқи үзүлмәй киливатқан аталмиш " шинҗаңға ярдәм бериш өмәклири " қаплап кәтти.
Обзорчимиз пәрһат муһәммиди
2010.04.23
uyghur-eli-komur-bayliq-305 Сүрәттә, уйғур елидин ичкири өлкиләргә пойиз вагунлири билән тошулуп кетиливатқан кумур байлиқи.
AFP Photo

Бир қанчә күндин буян хитай һакимийити мәйли бейҗиңда болсун, мәйли үрүмчидә болсун, арқа - арқидин сәпәрвәрлик йиғинлири чақирип, гоя йәрлик хәлқниң турмуш сәвийисидә бир кечидила " аләмшумул тәрәққият " ларни барлиққа кәлтүрүдиғандәк бир мәнзирини яритишқа тиришмақта.

Һазир мәркизи һөкүмәтниң чақириқиға асасән хитайниң 10 дин артуқ өлкисидики көплигән һөкүмәт органлири вә карханилар йәңлирини шимайлап, аталмиш "шинҗаңға ярдәм бериш улуғ сәпири" гә атлиниш алдида турмақта. Әмәлийәттә болса шәрқий түркистан хәлқиниң һечбир заман хитайниң ярдимигә еһтияҗи чүшүп бақмиди, кимниң кимгә ярдәм қиливатқанлиқиму хәлқи - аләмгә бәш қолдәк аян.

Аталмиш "ярдәм бериш" шоариниң болса, әмәлийәттә йәрлик хәлқни сөмүрүш, тәбиий байлиқлирини талан - тараҗ қилиш вә уларни хитай көчмәнлири қайними ичигә ғәрқ қилип ассимилиятсийә қилип йоқитиш икәнликиму җаһан әһлигә билингән бир һәқиқәт !

Чүнки, һазирму хитай өлкилиридин " ярдәм бериш " дегән ниқап билән шәрқий түркистанға келип мәбләғ селип оқәт қиливатқан миңлиған кархана бар, болупму аталмиш " чоң ғәрбий шимални ечиш истратегийилик пилани " йолға қоюлған 2000 - йилидин буян шәрқий түркистандики хитай ширкәтлириниң вә хитай көчмәнлириниң сани һәссиләп ашти.

Әгәр, хитай һакимийити бир аз инсаплиқ болуп, " буларниң пүтүн йәр асти - йәр үсти байлиқини булап - талаватимиз, буларғиму азрақ нәп берип қояйли " дегән позитсийидә болған болса, шәрқий түркистан хәлқи бүгүнкидәк ечинишлиқ вәзийәткә чүшүп қалмиған болатти.

Демәк, аталмиш "шинҗаңға ярдәм бериш" шоари ниң маһийәттә хитай һакимийитиниң йәрлик хәлқни талан - тараҗ вә қақти - соқти қилиш, буниң бәдилигә өзиниң хитай көчмәнлирини бордаш үчүн қолланған вастиси икәнликини көрүвелиш тәс әмәс.

Хитай һакимийитиниң изчил түрдә өгәйлишигә вә чәклишигә учрап кәлгән уйғурларниң әнәнивий миллий санаити бүгүн еғир бөһран ичидә җан талашмақта, нефит, тәбиий газ, көмүр, алтун, қаштеши дегәндәк тәбиий байлиқларни қезиш вә сетиш һоқуқи тамамән хитай ширкәтлириниң монополлиқида.

Бүгүн қарайдиған болсақ, шәрқий түркистанниң тәбиий байлиқлириниң пүтүн хитайниң иқтисади җан томуриға айланғанлиқини, хитайниң бу районға болған беқиндилиқиниң күндин - күнгә ешип бериватқанлиқини көрүп йетәләймиз.
Буниңға төвәндики бәзи санлиқ мәлуматлар арқилиқ җаваб бериш мумкин :

Мәсилән, нөвәттә шәрқий түркистанда байқалған кан мәһсулатлириниң түри 138 хил болуп, пүтүн хитай бойичә байқалған кан мәһсулатлири түриниң 80.7 Пирсәнтини тәшкил қилиду.

Шәрқий түркистанниң нөвәттики нефит запас миқдари 20 милярд 860 милйон тонна болуп, хитай бойичә байқалған нефит запас миқдариниң 30 пирсәнтини тәшкил қилиду.

2008 - Йилидин етибарән бу районда йиллиқ нефит ишләпчиқириш миқдари 27 милйон 223 миң 300 тонниға йәтти вә шәрқий түркистан кейинки 3 йилдин буян нефит ишләпчиқириши җәһәттә хитай бойичә биринчи орунда туруп кәлмәктә.

Хитайниң рәсмий статистикилирида көрситилишичә, шәрқий түркистанда тунҗи нефитлик байқилип һазирғичә болған 55 йил ичидә, шәрқий түркистандин хитайға 300 милйон тоннидин артуқ нефит йөткәп кетилгән.

Шәрқий түркистанниң тәбиий газ запас миқдари 1 тирилйон 300 милярд купметир болуп, пүтүн хитай бойичә байқалған тәбиий газ запас миқдариниң 34 пирсәнтини тәшкил қилиду.

1990 - Йили шәрқий түркистанниң йиллиқ тәбиий газ ишләпчиқириш миқдари 500 милйон 20 миң купметир иди, 2008 - йилиға кәлгәндә 23 милярд 589 миң купметирға йәтти.

Нөвәттә шәрқий түркистан, хитайниң шаңхәй, бейҗиң қатарлиқ 34 чоң вә оттура типтики шәһәрләрни тәбиий газ билән тәминләйду, хитай өлкилиридә шәрқий түркистанниң тәбиий газидин бивастә пайдилиниватқан хитай пуқралириниң сани 300 милйондин ашиду.

Шәрқий түркистанниң көмүр запас миқдари 219 милярд тонна болуп, пүтүн хитай бойичә байқалған көмүр запас миқдариниң 40 пирсәнтидин көпрәкини тәшкил қилиду.

1990 - Йили шәрқий түркистанниң йиллиқ көмүр ишләпчиқириш миқдари 21 милйон тонна иди, 2008 - йилиға кәлгәндә йиллиқ ишләпчиқириш миқдари 50 милйон 186 миң 400 тонниға йәтти.

Хитай һакимийити шәрқий түркистанда юқириқидәк енергийә хамәшялирини сөмүрүш қәдимигә мас һалда, алтун, мис, төмүр, қоғушун, уран, қәләй қатарлиқ кан байлиқлирини ечиш қәдиминиму тезләтмәктә.

Пәқәт тәбиий байлиқларла әмәс, шәрқий түркистанниң йеза игилик саһәсиму хитай һакимийитиниң сөмүрүш вә талан - тараҗ қилиш нишанлириниң биридин ибарәт.

Ашлиқ ишләпчиқиришини елип ейтсақ, нөвәттә шәрқий түркистанниң йиллиқ ашлиқ ишләпчиқириш миқдари 8 милйон 950 миң тонна болуп, пүтүн хитай бойичә ашлиқта өз - өзини тәминләп ешинған бирдин - бир райондин ибарәт, адәттә шәрқий түркистанда ишләпчиқирилған ашлиқниң 60 пирсәнтидин көпрәки хитайға йөткәп кетилиду.

Пахтини елип ейтсақ, шәрқий түркистанниң йиллиқ пахта ишләпчиқириш миқдари 2 милйон тоннидин көпрәк болуп, пүтүн хитай бойичә ишләпчиқирилған пахта миқдариниң 35 пирсәнтини тәшкил қилиду.

Хитайниң тоқумичилиқ санаитиму йәнә шәрқий түркистанниң пахтисиға беқинип қалған.

Шәрқий түркистанниң чарвичилиқ ишләпчиқиришини елип ейтсақ, бу райондики чарва - малларниң омуми сани 60 милйон туяқтин көпрәк болуп, һәтта тибәттикидинму бир һәссә көп.

Бундақ мисалларни санап түгитиш мумкин әмәс!

Демәк, буниңдин шу нуқтини ениқ көрүвелиш мумкинки, уйғур хәлқиниң хитайға һечбир җәһәттин еһтияҗи йоқ, уларниң ярдимигиму муһтаҗ әмәс.

Пәқәтла хитай һакимийити шәрқий түркистанға қаратқан талан - тараҗ қилиш вә сөмүрүш сияситини тохтатсун, шуниң өзи уйғурларға қилинған әң зор "ярдәм" дин ибарәт.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.