Йеңи әвлад уйғур балилириниң кичикидин башлап хитайлаштурулуши диққәт қозғимақта

Вашингтондин мухбиримиз әзиз тәйярлиди
2024.05.29

Уйғур дияридики қирғинчилиқниң бир муһим мәзмуни, уйғур сәбийләрниң мәҗбурий йосунда хитайлаштурулуши болуп, буниң аллиқачан мәҗбурий шәкилдики ассимилятсийә икәнлики түрлүк учур йоллиридин ашкара болуватқан иди. Йеқинда хитай һөкүмитиниң уйғур өсмүрлиригә хитай чаңчилиси ойнитишни бир түрлүк омумий долқун сүпитидә башлаватқанлиқи һәр саһәниң диққитини қозғашқа башлиди.

Хитай башқурушидики “теңшүн” ториниң 23-майдики хәвиридә ейтилишичә, бортала шәһәрлик 5-башланғуч мәктәпниң 10 яшлиқ оқуғучиси рәисә мәһмудҗанниң әтләс көңләк кийгән һалда бейҗиң операси орунлиши “сәнәт беғида порәклигән гүлтаҗиниң җуласи” дәп тәсвирләнгән. Шуниңдәк униң икки йилдин буянқи җапалиқ мәшиқлириниң бикарға кәтмигәнлики, “әтләс көңләк билән бейҗиң операсиниң аҗайип җипсилаштурулғанлиқи” зоқ-шох билән баян қилинған.

Ят милләтләрниң хитай чаңчилиси өгиниши көптин бери мәвҗут болуватқан әнәнә икәнлики мәлум. Әмма уйғурларниң тили, йезиқи, шуниңдәк өзигә хас мәдәнийәт вә сәнәт дурданилири “қалақлиқ вә ашқунлуқ” қа бағлинип пүтүнләй чәкләнгән вә йоқитиливатқан шараитта, техи ақ-қариниң немиликини пәрқ етип болалмиған уйғур сәбийлирини хитай чаңчилиси өгинишкә йетәкләш йиллардин буян “мәдәнийәт қирғинчилиқи” дәп тәнқидлинип кәлмәктә. Бу һал өз нөвитидә уйғур-ислам мәдәнийити асасидики уйғур муқамлирини хитайчә текист билән ейтишқа мәҗбурлаш қилмишлирини әслитиду. Бу җәһәттә учтурпан наһийисиниң имамлирим йезисидики хитай тили мәктипиниң мудири қурбан нияз йиллардин буян уйғур сәбийлиригә “коңзичә маарип тәрбийәсини сиңдүрүп, чаңчилә ойнашни өгитиш” ниң авангарти болуп тонулуп кәлгән. Хитай һөкүмитиниң бу хилдики “бир милләтни мәҗбурий йосунда башқа бир милләткә өзгәртиш урунуши” бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т)ниң қирғинчилиқ һәққидики тәбиридә тилға елинған муһим амиллардин болғанлиқи үчүн, булар бирдәк “ирқий қирғинчилиқ” дәп аталған иди.

Хәвәрдә “йеңи үлгә” дәп аталған рәисәниң бейчиң операсини өгиниши “җуңхуа мәдәнийитиниң мунәввәр әнәнилиригә варислиқ қилғанлиқ” дейилгән болуп, буму өз нөвитидә бу хилдики чаңчилә өгинишниң мәқсити уйғурларни хитай мәдәнийитигә варислиқ қилғучилардин қилип чиқиш урунуши болуватқанлиқини васитилик һалда көрситип бәргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.