Йәттису уйғурлири «қизиллар» билән «ақлар» арисидики күрәш қурбани

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-01-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Йәттису тәвәсидә совет һакимийитини орнитишқа мунасип төһписини қошқан сиясий әрбабларниң бири, уйғур хәлқиниң мунәввәр пәрзәнти абдулла әхмәт оғли розибақийеф.
Йәттису тәвәсидә совет һакимийитини орнитишқа мунасип төһписини қошқан сиясий әрбабларниң бири, уйғур хәлқиниң мунәввәр пәрзәнти абдулла әхмәт оғли розибақийеф.
RFA

Мәлумки, 2017-йили 11-айниң 7-күн, русийәдә өктәбир инқилабиниң, йәни өктәбир сиясий өзгиришиниң 100 йиллиқи. Бу инқилаб дуняни икки қариму-қарши гуруппиға, йәни коммунистик вә капиталистик лагерларға бөлүвәткән иди. Мәзкур инқилабниң тәсири, һәтта коммунистик лагер йоқап кәткән һаләттиму та мушу күнгичә өз мәвҗутлуқини көрсәтмәктә. Дуняниң көплигән хәлқлири бу икки лагер оттурисидики зиддийәттин, тоқунуштин қаттиқ зәрдаб чәкти. Ундақта мәзкур өктәбир өзгириши оттура асия хәлқлири қатарида уйғурларғиму немиләрни елип кәлди?

Қазақистандики сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институти уйғуршунаслиқ мәркизиниң баш илмий хадими, тарих пәнлириниң доктори абләт камалофниң ейтишичә, бу вәқә йәттису уйғурлири үчүнму наһайити еғир вә паҗиәлик болди. Әгәр, 1905-йилқи биринчи рус инқилаби аһалигә көп әркинликләрни елип кәлгән болса, 1914-йили биринчи дуня уруши башланғандин кейин, 1916-йили чар русийәси падишаһиниң арқа сәпкә әрләрни сәпәрвәр қилиш тоғрилиқ чиқарған пәрманиға қарши түркистан хәлқиниң көтүргән қозғилиңи, 1917-йили йүз бәргән икки инқилаб, йәни февралдики буржуа инқилаби вә өктәбирдики сотсиялистик инқилаб, шуниң арқисида әвҗ алған пуқралар уруши уйғурларғиму көплигән вәйранчилиқлар елип кәлди. 

Абләт камалоф җәмийәттә йеңи идийиләрниң пәйда болушиниң һәр қачан шу җәмийәтниң парчилинишиға елип кәлгәнликини илгири сүрүп, мундақ деди: «1917-йилидики өктәбир вәқәси русийәниң қол астидики өлкиләргиму, шу җүмлидин йәттисуғиму йетип кәлди. 1918-Йили бу йәрдики рус аһалиси арисида совет һакимийитини орнитиш үчүн күрәш башланған иди. Биринчи нөвәттә бөлүнүш әнә шу инқилабий идийиләрни елип маңған рус аһалиси ичидә йүз бәрди. Инқилабни йәттисуға көчүп кәлгән кәмбәғәлләр һәр хил қарши алди. Уларниң арисида асасән йәрсиз қалған аһалә вә казаклар болди. Казаклар у вақитларда алаһидә бир қатлам болуп, улар көплигән йәрләргә вә башқиму имтиязларға игә иди. Шуниңға бола, болшевикләрниң идийилирини йәрсиз қалған кәмбәғәлләр қоллиған болса, казаклар буниңға қарши чиқти. Шу мунасивәт билән казаклар 1918-йилниң май ейида йәттисуда қозғилаң көтүрди. Әмма қозғилаң мәғлуп болуп, уларниң асасий қисми ақ гвардийичи әтрәтләр билән биллә хитай һөкүмранлиқидики уйғурлар дияриға өтүп кәтти. Бәзи мәлуматларға қариғанда, шу чағда хитай вә хитайниң қол астидики районларға 60 миңға йеқин рус көчүп кәткән иди.»

Абләт камалофниң қаришичә, йәттису уйғурлири шу мәзгилдә совет һакимийитини қоллаш керәкму яки қарши чиқиш керәкму дегән икки ой оттурисида қалған иди. Бу вақитта йәттису уйғурлириниң асасий қисми саватсиз кәмбәғәлләрдин тәркиб тапқан болуп, җәдитчиләр тәрғиб қилған пәнний билим әмдила биз уруватқан иди. Бай вә моллиларниң тәсириму хәлқ арисида күчлүк болди. Ақивәттә уйғурлар казакларни пәқәт қоллапла қалмастин, бәлки 1918-йили йәттисуда совет һакимийитигә қарши көтүрүлгән казакларниң қораллиқ қозғилиңиға актип қатнашти.

Шу вақитта совет һакимийитигә қарши чиққан ақлар һәрикитиниң рәһбири адмирал александир колчакниң «йәттису вилайитидики таранчи хәлқигә пәхрий ярлиқ» намлиқ буйруқида мундақ дейилгән: «тәшвишлик һәм еғир синақ күнлири рус тәвәсигә тәқдир язмиши билән орунлашқан, сан җәһәттин аз, әмма роһи күчлүк болған таранчи хәлқи рус дөләтчиликини вәйран қилидиған алдамчи йолға чүшмиди. Шанлиқ әҗдадлириниң вәсийити, мусулман дининиң тәрғибати бойичә вәтәнгә вә униң қанунлириға садиқ болушни болшевикләр билән болған күрәштә миңлиған пәрзәнтлириниң төкүлгән қанлири вә өзиниң изгүлики билән дәлиллиди. Таранчи хәлқиниң дөләт үчүн бәргән қурбанлиқлирини юқири баһалап, мән бу хәлқниң маддий вә мәниви еһтияҗиға бипәрва қаралмаймән. Һөкүмәт буйруқлириға бинаән еһтияҗлирини ениқлап, уларни қанаәтләндүрүш үчүн кечиктүрүшкә болмайдиған вәзипиләрни йүкләймән.»

Александир колчак бу һөҗҗитидә болшевикләрниң исянидин кейин зәрдаб чәккән таранчи, йәни уйғур аһалисини озуқ-түлүк, әң муһим мал-мүлүк билән тәминләш, вәйран болған йеза игиликини тикләш, мәсчитлирини әслигә кәлтүрүш ишлириға ғәмхорлуқ қилиш, дөләт қармиқидики йәттису орманлиқидин 20 йилтизлиқ қурулуш яғичини һәр бир таранчи ғоҗилиқиға йәткүзүш, ашлиқ йетиштүридиған деһқанларға, таранчиларға әрзан дөләт кредити йәни, дөләт ғәзинисидин бу паалийәт үчүн милйон рубли аҗритишқа охшаш вәзипиләрни көрситиду. 

Мәзкур буйруқта йәнә мундақ дейилгән: «йәттису болшевикләрдин азад болғандин кейин, йәр игилики министирлиқи дөләтниң йәр фондидин таранчиларни үнүмлүк йәр билән, йәттису деһқанлирини, мубада йәттису һәрбий даириси казаклар сепидин орун алса, казакларға тәң норма билән тәминләш. язғанлиримниң дәлили сүпитидә бу пәхрий ярлиқни җакалашни рус армийисиниң генерали картсефқа тапшуримән. Йәттису тәвәсигә қайтип кәлгән таранчилар бу пәхрий ярлиқни мәсчиттә сақлиши мумкин.»

Тарихчи абләт камалоф совет һакимийитигә қарши һәрикәтниң бешида турған даңлиқ һәрбийләрниң бири болған александир колчакниң йәттису уйғурлирини қоллишиниң тасадипий болмиғанлиқини тәкитләп, мундақ деди: «бу исян рус архип һөҗҗәтлиридә ‹казак вә таранчиларниң қозғилиңи' дәп бикар аталмиған. Казак вә уйғурларниң болшевикләргә қарши иттипақи йәттису йезилиридики уйғур аһалисини аммиви етишқа асас болди. Бу етиш уйғурларда ‹ату' дәп нам алди. Бу вәқә уйғур хәлқ қошақлиридиму өз ипадисини тапти. Әһвал шундақ болдики, казаклар бай қатлам сүпитидә өз йәрлирини оңайла ташлап, шәрқий түркистанға көчүп кәтти. Бу йәрдә асасән уйғур кәмбәғәллири зәрдаб чәкти, анчә көп болмиған байлар ғулҗиға қечип кетишкә мувәппәқ болди.»

Язғучи исмаилҗан иминоф совет һакимийитигә қарши чиққан уйғурларниңму көп икәнлики, мәсилән, казаклар вә уйғурлардин тәркиб тапқан вәкилләрниң ғулҗиға берип, у йәрдики ақлар һәрикити вәкиллиридин советқа қарши ярдәм сориғанлиқини оттуриға қойди. У шундақла «ату» паҗиәсиниң пүткүл қазақистанлиқ уйғурлар үчүн унтулмас хатирә болуп қалғанлиқини, бу йөнилиштә тарихчиларниң йәнә көп издиниши лазимлиқини билдүрди. 

Игилишимизчә, совет дәвридә көплигән тарихий пакитлар һөкүмәт тәрипидин йошурун тутулуп кәлгән иди. Шу җүмлидин уйғур елидә өткән әсирниң 30-вә 40-йиллири йүз бәргән миллий-азадлиқ қозғилаңлири һәм уларниң ғалибийити арқисида мәйданға кәлгән мустәқил шәрқий түркистан җумһурийәтлириниң тәқдиригә мунасивәтлик көплигән пакитлар һәтта бүгүнки күнгичә сир пети қалмақта. 

«Туран» университетиниң дотсенти, тарихчи зулфийә кәримованиң дейишичә, совет дәвридә йәттису уйғурлириниң болшевикләр тәрипидин қирғин қилиниши һәққидә темини көтүрүш мәни қилинған иди. У мундақ деди: «бу һәқтә совет тарих илми үндимиди. Пәқәт 1975-йили тарихчи малик кәбироф бу паҗиә тоғрилиқ биринчиләрдин болуп материял топлиған болсиму, уни нәшр қилалмиди. У вақитта коммунистларни яман көрсәтмәслик үчүн уйғурларниң аммиви етилиши тоғрилиқ яхши бир пикир ойлап чиқирилди. Йәни уйғурларни қирған әтрәт командири мурайеф болшевик әмәс, бәлки қизиллар кийимини кийивалған дүшмән дәп елан қилинди. Пәқәт өткән әсирниң 80-йиллириниң иккинчи йеримида совет иттипақида қайта қуруш сиясити башланғандин кейин, қазақистан уйғурлири мәзкур паҗиә мәсилисини көтүрди вә қурбан болғанларға атап ядикарлиқлар орнатти, бу һәқтә көплигән мақалиләр елан қилинди. Шу вақитлардиму юқирида аталған пикир советлар үчүн қулайлиқ болди. Мана мушу күнгичә уйғурларниң етилишида болшевикләр әмәс, бәлки совет һакимийити дүшмәнлири әйиблик дегән көзқараштики кишиләрниму учритишқа болиду.» 

Тарихчи исмаилҗан иминофниң ниң ейтишичә, 1918-йилидики «ату» паҗиәсидин кейин совет һакимийитиму охшашла уйғурларни өз йениға тартишқа, йәни уйғурларни ақларға қарши күрәш сепигә қошулушқа чақирип, абдулла розибақийеф қатарлиқлардин пайдиланған, нәтиҗидә зор сандики уйғурлар совет һакимийити тәрипигә өткән иди. 

Уларниң қаришичә, өктәбир өзгиришидин кейин йәттисудики уйғурлар совет вә ақлар һакимийити арисидики қурбанларға айланған иди. 

Мәлуматларға қариғанда, алмутадики җумһурийәтлик етно-мәдәнийәт мәркизи 1918-йилидики «ату паҗиәси» ниң 100 йиллиқини хатириләш бойичә мәхсус комиссийә қуруп, бу мунасивәт билән һәр хил паалийәтләрни өткүзүш, ядикарлиқларни орнитиш ишлирини башлаш алдида турмақтикән.

Толуқ бәт