20-Әсирниң бешидики чегра һалқиған көчүш долқунлири

Мухбиримиз үмидвар
2017-10-26
Share
almata-10-iyun-paaliyitidin-korunush-sozde-qehriman-ghojamberdi.jpg 10 - Июнда алматадики паалийәттә қәһриман ғоҗамбәрди сөз үстидә
RFA/Oyghan

19- Вә 20-әсир тарихиға нәзәр салғинимизда мәркизи асия районида бир қатар кәң вә кичик көләмдики көчүш һәрикәтлири йүз бәргән болуп, бу көчүшләрниң мутләқ көп қисминиң арқисида сиясий вә иҗтимаий-иқтисадий сәвәбләр орун алған. Бу мәзгилләрдә оттура асиядики хәлқләрниң қошна уйғур дияриға, уйғур дияридики хәлқләрниң қошна оттура асия райониға аммиви көчүш вәқәлири көп қетим йүзбәргән шуниңдәк бу районлардики уйғур, өзбек, қазақ, қирғиз вә башқа хәлқләрниң тәқдирлири бир-бири билән зич бирлишип кәткән иди.

20-Әсирниң биринчи йеримида русийәдә йүзбәргән зор сиясий, иҗтимаий -иқтисадий өзгиришләр җәрянида уйғур дияри билән қошна советлар контроллуқидики районлардин уда үч қетим уйғур дияриға аммиви вә чоң көләмдә көчүш вә қечиш долқуни йүзбәргән болуп, бу көчүшкә уйғурлар, руслар, қазақлар, қирғизлар, өзбекләр, татар вә башқа хәлқләрму қатнашқан.

Қазақистандики тарихчи қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, биринчи қетимлиқ уйғур дияриға аммиви көчүш 1917-йилидики өктәбир өзгиришидин кейин, болшевикләр билән униңға қарши ақларниң өзара ички уруши йүзбериш вә оттура асияда совет һакимийити тиклиниш һәм мустәһкәмлиниш җәрянида йүз бәргән болуп, бу көчүшкә уйғур, рус, қазақ, қирғиз, өзбек, татар вә башқа хәлқләрниң вәкиллири охшаш қатнашқан иди. Бу вақитта уйғурларниң аммиви көчүшигә 1918-йили, май ейида қизил армийәниң йәттису вадисида уйғурлар үстидин қирғинчилиқ елип бериши, йәни «ату паҗиәси» сәвәб болған.

Униң ейтишичә, шу қетимқи қирғинчилиқтин аман қалған вә униңдин қорқуп ғулҗиға қачқан уйғурларниң сани һәққидә ениқ мәлумат йоқ, әмма өлтүрүлгәнләрниң 25 миң әтрапида икәнлики пәрәз қилиниду. Совет һөкүмити 1920-йилларда уйғур рәһбири абдулла розибақийеф қатарлиқларни ғулҗиға әвәтип, уйғурларни қайтуруп келишкә һәрикәт қилған иди.

Әмәлийәттә, қошна оттура асиядики милләтләрниң уйғур дияриға аммиви көчүши 1916-йили, биринчи дуня уруши мәзгилидә, қазақ, қирғиз вә башқа хәлқләрниң чар русийәниң зулумиға қарши миллий азадлиқ қозғилиңида бир қетим йүзбәргән болуп, буниңда асаслиқи қирғизлар вә қазақлар асасий салмақни игилигән иди. Өктәбир өзгиришидин кейинки көчүшләр болса, көп милләтлик түс алди.

1918-1921-Йиллири арисидики русийәдики ички уруш мәзгилидә болшевикларға қарши җәң қилғучи ақ гвардийәчиләр дәп аталған қошунларниң қизил армийәдин мәғлуп болуп, уйғур дияриға қечип келиши вә уларниң мәсилиси муһим тема болуп, рус тарихчилиридин валерий бармин, йелена наземсева, йелена вервекин қатарлиқлар өз илмий әсәрлиридә шу қетим рус -казак қошунлиридин генерал дутов, генерал андрей бакич, борис анненков қошунлири вә башқа чоң-кичик тармақлардин тәхминән 50 миңғичә болған әскәр, офитсер вә уларниң аилә-тавабиатлири һәм мусапирлар или, чөчәк вә башқа җайларға қечип келип орунлашқанлиқини қәйт қилиду. Қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, русларниң бу қечиши уйғурларниң қечишидин пәрқлиқ болуп, бу тамамән уруш һәм идеологийә сәвәбидин келип чиққан қечиш иди. Униң ейтишичә, совет һакимийитини халимай илиға келивалғанлар ичидә уйғурлар вә башқа һәммә милләт вәкиллири бар иди.

Русийә тарихчиси доктор наземсеваниң уйғур дияридики рус көчмәнлири һәққидики мақалисидә қәйт қилинишичә, совет һөкүмити 1922-йилидин кейин, бу қачақларни, мәйли чар падишаһ үчүн хизмәт қилған болушидин қәтийнәзәр кәчүрүм қилидиғанлиқи вә уларниң вәтинигә қайтип кәлсә болидиғанлиқини елан қилғанда, илгири-кейин 17 миңдин артуқ рус вә башқилар қайтип кәткән.

Қазақистандики туран университетиниң тарих профессори, тарих пәнлири доктори абләт камалофниң ейтишичә, йәнә бир чоң көчүш 1927-1929-йиллири арисида йүзбәргән болуп, бу вақитта совет иттипақида елип берилған коператсийәләштүрүш, бай-кулақларға зәрбә бериш көп сандики хәлқниң уйғур дияриға көчүп келишини кәлтүрүп чиқарди.

Униң ейтишичә, 1931-1933-йиллири арисида қазақистан вә башқа бәзи районларда йүзбәргән ачарчилиқта зор санда аһалә қирилип кәткән. Бу һәқтә һәр хил санлиқ мәлуматлар мәвҗут болуп, көпинчә һалларда қазақ аһалисиниң 40% кә йеқин қисми ачарчилиқтин қирилип кәткән, йәни, тәхминән бир милйон 300 миң адәм ачлиқтин өлгән дәп қарилиду, әмма йәнә бәзиләр өлгәнләрниң икки милйондин ашидиғанлиқиниму қәйт қилишиду. Абләт камалофниң ейтишичә ачарчилиқ зәрбисигә һәммә милләт учриған, әмма қазақларда еғиррақ дәриҗидә болған.

Тәтқиқатчи сарах камеронниң «мәркизи анализ тори» да елан қилған мақалисидә қазақистан дөләт архипи асасида қәйт қилишичә, бу җәрянда бир милйон 100 миңдин артуқ адәм чәтәлгә қачқан болуп, уларниң көпи қазақлар иди һәм көп санда киши қошна уйғур дияриға аммиви йосунда келип маканлашқан. Абләт камалофниң ейтишичә, бу санниң ичидә уйғурларму бар.

Тарихи мәнбәләргә асасланғанда совет иттипақиниң 1928-йиллиридин башланған байларға зәрбә бериш вә коператсийәләштүрүш һәрикити интайин қаттиқ елип берилған болуп, буниңда зор сандики йәр игилири, байлар, тиҗарәтчиләр зәрбә нишани қилинип, улар сибирийәгә сүргүн қилинған, қамаққа соланған, һәтта бир қисимлири бастурулған иди. Қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, совет иттипақиниң мәзкур һәрикити ачарчилиқ һәмдә нурғун қаршилиқларни кәлтүрүп чиқарған болуп, һәммә милләт охшаш униң зәрбисигә учрап, униңдин қутулуш йолини издигән болуп, уйғур дияриға йеқин җайдикиләр уйғур дияриға қечип келип қутулуш йолини тутқан. Уйғурлар техиму шундақ болуп, һәтта уларниң ичидә бир қисим мәшһур әрбабларму бар иди.

Уйғур диярида совет иттипақиниң бай-помишикләргә зәрбә бериш вә коператсийәләштүрүш һәрикәтлири җәрянида елип барғандәк қаттиқ қол сиясити түпәйлидин өз маканлирини ташлап аммиви көчүш вә қечиш вәқәлири 1954-1962-йиллири йүзбәрди. Америка уйғуршунаси шон робертсниң қәйт қилишичә, 1953-йилидин таки 1963-йилиғичә болған арилиқта, уйғур дияридин тәхминән 200 миңдин артуқ адәм совет иттипақиға кәткән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт