8-Aprél milliy armiye xatire küni: milliy armiyige 72 yil (4)

Muxbirimiz ümidwar
2017-05-04
Share
Milliy-armiye-5-korpus-1.jpg 1950-Yili séntebirning axiri xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining bir yilliq murasimigha qatnishish üchün béyjinggha yétip barghan 5-korpus (milliy armiye) ning komandirliri (ongdin solgha général muhemmet'imin iminof, général léskin, général zunun tiyipof, nusipqan künbayéf, refiq baychurin)
RFA/Qutlan

1945-Yili, 8-aprél küni qurulghan milliy armiyening üch front boyiche jeng qilish planining bir qismi jenubi yönilish boyiche, yeni muzdawan arqiliq aqsugha partizan etriti ewetip, bu yerdiki gomindang qoralliq küchlirining tengri taghliridin ötüp, ili tewesige hujum qilip, milliy armiyening ottura we shimali yönilishtiki herbiy heriketlirige ziyan sélishidin saqlinish idi.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti waqitliq hökümiti 1945-yili, 7-ayning beshinchi küni, aqsuda jeng qilidighan partizan etritini resmiy békitken bolup, bu etretke qasimjan qembiri hökümet wekili süpitide bashchiliq qilip, hökümet wekillirini bashlap méngish, herbiy jehette sopaxun sowurof etret bashliqi bolush, abdukérim abbasof siyasiy komissar, damolla raziyof dini ishlargha mes'ul bolush belgilendi.

Aqsuda jeng qilidighan mezkur etret asasliqi sopaxun sowuropning özi bilen birge gomindang qoshunidin milliy armiye terepke ötken 90 din artuq Uyghur eskiridin tüzülgen bolup, sabiq milliy armiye ofitséri toxti ibrahimning yézishiche, mezkur atliq etretning adem sani 150 kishi etrapida idi.

Etret 7-ayning 18-küni ghulja shehiridin yolgha chiqip, qizilkürege yétip kelgen we 23-chésla qizilküre nahiye baziridin yolgha chiqqan. Yolgha chiqish aldida jumhuriyet re'isi elixan töre qatarliqlar kélip, uzitish murasimi ötküzgen.

Bu yil 3-ayda 94 yéshida bishkekte wapat bolghan sabiq milliy armiye mayori, merhum xemit kenjibayéf aqsu urushigha qatnashqan bolup, u buningdin üch yil ilgiri öz hayat musapisini esligende, aqsu urushi jeryani heqqide toxtilip, mezkur etretning tékestin atlinip, tengri taghliridin ötüp, bay, qorghan we jam qatarliq jaylarni igiligenlikini, bu jeryanda, etretke yene sowét ittipaqining ghuljigha ewetken mexpiy herbiy wekilliridin Uyghurche iskender we zakir dep atalghan ikki kishiningmu özliri bilen birge bolghanliqini bayan qilghan idi.

Tarixi melumatlargha qarighanda, mezkur etret 3-awghut küni bayning qiyir dégen jayini, 8-ayning 8-küni töt sa'et jeng qilish arqiliq bay nahiye bazirini azad qilip, hökümet tesis qildi, arqidin 8-ayning 19-küni muzat dawinidiki tosuq qorghan'gha hujum bashlap, bir qanche künlük jengdin kéyin uni igilep, ili bilen jenub arisini tutashturidighan muzat dawinini kontrolluq astigha aldi hemde qorghanda özini tertipke saldi.

Sopaxun sowurofning "Men kechken kéchikler" namliq eslimiside yézilishiche, ular qorghanda qoshunni tertipke sélip olja alghan qorallar bilen yéngidin élin'ghan eskerlerni qorallandurup, öz etritini zoraytti we 28-chésla aqsu kona sheherge yürüsh qilghan. Partizanlar 9-ayning 1-küni kona sheherni azad qilip, bu yerde hökümet qurghan we 7-séntebir künidin bashlap aqsu shehirige hujum qilip, sheherni qorshawgha alghan. Buning bilen ikki aygha sozulghan aqsugha qorshap hujum qilish urushi bashlan'ghan.

Sabiq milliy armiye mayori, merhum xemit kenjibayéf aqsu urushi jeryani heqqide toxtaldi.

Xemit kenjibayéfning eslishiche, lékin, aqsuni qorshawgha alghan etret bir qanche kün aqsugha qorshap hujum qilghandin kéyin, kuchar tereptin köp sandiki gomindang qoshunlirining qorghan terepke, yeni muz dawan'gha hujum qilidighanliq xewirini anglap, derhal muz dawan etrapigha chékindi. Ular 9-ayning otturilirida ilidin yardemge kelgen mirzigül nasirof we asilxan töre bashchiliqidiki yardemchi etret bilen birleshkendin kéyin, yene qaytidin kona sheherni igilep, aqsu shehirini qaytidin qorshawgha aldi. Bu qétimqi qorshap hujum qilish taki 14-öktebirghiche dawamlashqan idi.

Merhum milliy armiye mayori xemit kenjibayéfning éytishiche, aqsugha qorshap hujum qilish jeryanida kona sheher, bay we aqsu shehiri etrapidiki bir qisim xelq qozghilangchilar sépige qoshulup, aqsuni qorshawgha alghan qoshun terkibini köpeytken bolsimu, biraq qoral-yaraq, oq-dora we ozuq-tülük yétishmeslik körülgen.

Aqsu urushigha yardemge ewetilgen jumhuriyet re'isi elixan törining oghli asilxan törining kéyinki waqitlarda yézip qaldurghan eslimiside déyilishiche, ilidin chong kölemdiki yardemchi qoshun kelmigendin sirt yene ili tereptin héchqandaq qoral-yaraq we oq-dora yardimi bolmighanliqi üchün aqsuni qorshap turghan qoshun köp qiyinchiliq tartqan we asilxan törini ilidin yardem sorashqa ewetken.

Sabiq milliy armiye ofitséri toxti ibrahimning "Milliy armiyining jenggiwar musapisi" mawzuluq kitabi we bashqa eslimilerde körsitilishiche, qozghilangchilar köp qétim aqsu sépiligha hujum qilghan bolsimu, sheherni élish imkaniyiti bolmighan. Axiri ular lexme kolap sépilni partlitip, sheherge hujum qilishqa teyyarliniwatqanda tuyuqsiz, milliy armiye bash qomandanliq shtabidin aqsudin chékinish buyruqi kelgen we 14-öktebir küni aqsudin chékin'gen.

Xemit kenjibayéfning éytishiche؛ hetta aldi bilen partizanlarning qolliridiki sowét aptomatlirining hemmisi yighip kétilgen.

Doktor erkin ekrem milliy armiyining aqsudin chékinish seweblirining xelq'araliq arqa körünüshke we sowét-xitay munasiwetliri yéngi özgirishi bilen munasiwetlik ikenlikini körsetti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet