"Tarix we bügün" ( 2012 - yili, 7 - öktebir )

"Tarix we bügün" sehipimizning bu yekshenbilik qismida ötken esirning 30 - 40 - 50 - yilliridiki Uyghur élining siyasiy hayatigha a'it tarixiy melumatlardin türkiye tarixchisi doktor ömerqulning türkiye arxipliri asasida élip barghan tetqiqatliri, tunggan 36 - diwiziyisining xoten'ge hökümranliq qilishining aldi - keynidiki weqeler shuningdek 1962 - yilidiki köch - köchning ehwali we bashqa melumatlarni diqqitinglargha teqdim qilimiz.
Muxbirimiz ümidwar
2012-10-07
Share


Uyghur tarixiy arxipliri tetqiqati heqqide söhbet

Erkin tarim "Tarix we bügün" sehipisi üchün teyyarlidi

Yéqinqi yillardin buyan, türkiyide Uyghur tarixi heqqidiki tetqiqatlar chongqurlashmaqta. Bolupmu, Uyghur yéqinqi zaman tarixi heqqide köp sanda magistir we doktorluq dissértatsiyiliri yézilghandin bashqa, bezi tarixchilar Uyghur arxipliridin paydilinip, yéqinqi zaman tarixini yazmaqta. Bulardin biri istanbul uniwérsitéti tarix oqutquchisi ömer qul ependi. U, isa yüsüp alptékin, osman batur we 1933 we 1944 - yili qurulghan ikki jumhuriyet heqqidiki arxiplardin paydilinip, türk tilida köp sanda maqale we kitap élan qildi. Bularning ichide muhim bolghini üch tomluq "Esir sherqiy türkistan üchün eysa yüsüp alptékinning küresh eslimiliri". Biz bügünki tarix we bügün programmimizda, doktor ömer qul ependi bilen Uyghur tarixiy arxipliri heqqide söhbet élip barduq. U aldi bilen, özining bu heqte élip barghan tetqiqatliri heqqide melumat bérip mundaq dédi:

"Men, sherqiy türkistan toghrisida, yeni osman batur heqqide doktorluq déssirtatsiyemni yézishqa bashlighanda bu heqtiki tetqiqatlarning tolimu kem ikenlikini bayqidim. Shuning bilen 1949 - yili xitay kompartiyisi sherqiy türkistanni bésiwalghandin kéyin türkiyige qéchip chiqqan sherqiy türkistanliqlar bilen alaqilashtim we ular arqiliq eng ishenchilik menbelerge érishishke tirishtim. Men bu jeryanda rehmetlik isa yüsüp alptékin, oghli erkin alptékin we rehmetlik arslan alptékin bilen körüshüp u tarixiy menbelerdin paydilinish paydilanmasliqimni soridim. Ular qolida bar pütün matériyallarni manga sundi."

Ömer qul ependi bu matériyallarning ichide Uyghurlarning yéqinqi zaman tarixi heqqide nahayti muhim matériyallarning barliqini otturigha qoyup mundaq dédi:

"Arxiptin paydilinish jeryanida qimmetlik höjjetlerni bayqidim. Téxi ashkarilanmighan nurghun melumatlarni bayqidim. Mesilen, méning diqqitimni tartqan mesile, 1954 - yili erebistanda échilghan qurultay heqqidiki matériyal boldi. Bu chet'elde échilghan sherqiy türkistanning tunji qurultayi hésablinidu. Hetta bu matériyallarning ichide esa yüsüp alptékinning se'udi erebistanda i'ane toplap, keshmirde, shirnagarda yashawatqan Uyghurlargha ewetken pul tizimlikimu bar idi. Mesilen, 1949 - yili Uyghurlarning köch - köch téragidiyisini anglatqan köp sanda kündilik xatiriler bar idi. Muhemmed imin bughraning esa yüsüp alptékin'ge yazghan xet chekliri bar. Isa yüsüp alptékinning ayali patime xanimning esa yüsüp alptékin'ge yazghan xétide, sherqiy türkistanning u waqtidiki weziyiti tolimu tepsiliy teswirilen'gen. Men isa yüsüp alptékinning eslimiliridin shuni bildimki, isa yüsüp alptékin sherqiy türkistandin qéchip chiqqan chaghda nurghun matériyallarni élip keshmirge chiqqan bolsimu, chégirida bu matériyallarni xitay kompartiyesining qoligha chüshüp ketmisun üchün ularning hemmisini köydüriwetken iken. Eger u matériyallar saq salamet türkiyige élip kélin'gen bolsa nurghun tarixiy weqeler éniqlinip chiqqan bolatti. Türkiyidiki arxiplarning köpi neshir qilindi. Emma hindistan, rusiye, teywen we xitaydiki nurghun matériyallar téxi neshir qilinmidi. Bularmu tetqiq qilinishi kérek."

Ömer qul ependi 1954 - yili erebistanda chaqirilghan Uyghur qurultiyida maqullan'ghan qararlar heqqide melumat bérip munularni éytti:

"Men bu qurultayning qararlirini neshir qildurdum. Teywen hökümiti u waqitlarda chet'eldiki sherqiy türkistan teshkilatliri bilen alaqe ornitishqa tirishidu. Teywen hökümiti Uyghurlargha xitay kompartiyisige qarshi birlikte küresh qilish teklipini bergen. Bu teklipke asasen, se'udi erebistandiki sherqiy türkistan qurultiyida mundaq bir qararname maqullan'ghan. Ular qararida, biz komunist xitaygha qarishi küresh qilip, komunistlarni aghdurup tashlisaq, bizge erkinlikimizni béremsiler? dégen so'alni otturigha qoyghan. Bu qurultay yene teywen hökümiti bilen bu heqte muzakire élip bérish üchün muhemmet imin bughra bilen eysa yüsüp alptékinni wekil qilip saylighan. Chet'eldiki pütün Uyghurlar muhemmed imin bughra bilen isa yüsüp alptékinning teywen hökümiti bilen qilghan muzakirisini étirap qilidighanliqini bildürüshken. Bu qurultayda yene sherqiy türkistan dewasini axbarat wasitiliridin paydilinip, dunya jama'etchilikige qandaq qilip anglitish heqqide muzakire qilin'ghan. Epsuski, Uyghurlarning bu telipige teywen hökümiti éniq jawab bermey, aldi bilen komunist xitayni aghdurup tashlayli andin bu heqte muzakirilisheyli, dégen. Shuning bilen bu körüshme üzülüp qalghan. Bu qurultay tunji qurultay bolush süpiti bilen sherqiy türkistanning küresh tarixida muhim tarixiy orun'gha ige."

Ömer qul ependi, ikkinji nöwetlik Uyghur qurultiyining 1992 - yili istanbulda chaqirilghanliqini bayan qilip mundaq dédi:

Chet'eldiki Uyghurlarning köpi 1992 - yili istanbulda échilghan qurultayni Uyghurlarning tunji qurultayi hésablaydu. Eslide arxiplar bizge bu qurultayning ikkinji qétimliq qurultay ikenlikini körsitip béridu.

Istanbul uniwérsitéti tarix fakultéti oqutquchisi doktor ömer qul ependi öz tarixini bilmigen bir milletning kelgüsini belgiliyelmeydighanliqini bayan qilip mundaq dédi:

"Dangliq tarixchilar, peylasoplar, bir millet öz tarixini bilmise, algha basalmaydu, dégen. Burunqi xatalardin sawaq élish üchün, tarixni yaxshi bilish lazim. Epsuski, Uyghur heqiqiy tarixi heqqidiki tetqiqatlar asasen dégüdek gherblik tetqiqatchilar teripidin qiliniwatidu. Kéyinki yillarda chet'eldiki Uyghur ziyalilyirimu öz tarixini yézishqa bashlidi. Buning ehmiyiti zor. Uyghurlar kélechekte néme qilishini ötmüshte yaratqan tarixlirini bilip turup belgilise andin ghelbe qilalaydu. Kéyinki yillarda chet'elde bashqa tillarda neshir qilin'ghan Uyghur tarixi heqqidiki kitaplarni Uyghurchigha terjime qilip Uyghurlar oqurmenlerge sunush kérek."

Tunggan 36 - diwiziyesi we atalmish "Tungganistan" ning bash - axiri

Qutlan "Tarix we bügün" sehipisi üchün teyyarlidi

Gensu, chingxey we ningshiyadiki bulangchi tungganlardin teshkillen'gen ma jungying qomandanliqidiki tunggan qoshuni 1920 - yillarning axirida chingxeydiki chong militarist ma bufang teripidin tarmar qilinidu. Buning bilen ma jungying chiqish yoli tépish üchün özini jyang jéshining qoynigha atidu. Gomindang hökümiti ma jungyinngning tunggan qoshunidin paydillinish üchün ulargha 36 - diwiziye namini béridu. Shundin bashlap majungying yene xitayning gherbiy - shimalidiki tungganlar rayonida qayta bash kötürüshke bashlaydu.

1931 - Yili qumul taghlirida Uyghur xelqining zulumgha qarshi inqilabi partlap, uzaq ötmeyla uning ot - yalquni pütkül Uyghur élige tutushidu. Inqilabning deslepki mezgilliride qozilangchilarning oq - dora we herbiy taktika jehetlerdiki qiyinchiliqliri tüpeyli özliri bilen dindash bolghan ma jungyingning tunggan qoshunidin yardem sorashqa mejbur bolidu. Bu ish chiqish yoli izdep yürgen ma jungyinggha yéngi purset ata qilidu. Shundin bashlap qelbige siyasiy qara niyet pükken ma jungying Uyghur élining jenub - shimalida quyundek qutrap, Uyghur xelqining 1930 - yillardiki milliy qutulush inqilablirigha mölcherligüsiz ziyanlarni saldi. U xojaniyaz haji bashliq Uyghur qozghilangchilirining yétekchilirige özining Uyghurlar bilen birliship jin shurén, shéng shisey qatarliq xitay militaristlirini yoqutidighanliqini, andin Uyghur élini baza qilip sowét ittipaqigha hujum qilidighanliqini axirida chégrasini taki heremgiche tutashturup büyük bir musulmanlar döliti qurmaqchi ikenliki heqqide po atsa, xitay da'irilirige özining gomindang hökümiti étirap qilghan 36 - diwiziyening qomandani ikenlikini, bölgünchi küchlerni yoqutup herwaqit xitayning birlikini qoghadaydighanliqi heqqide lap uridu.

Ma jungyingning qara niyiti we quwluq - shumluqlirini yetkiche hés qilghan Uyghur qozghilangchiliri uzaq ötmeyla uningdin ayrilip chiqidu. 1934 - Yili yanwarda ma jungyngning ürümchige qilghan shiddetlik hujumi chégridin yoshurun kirgen sowét qizil armiyesining küchi bilen tarmar qilinidu. Meghlubiyetlik teqdirge yüz tutqan majungying qalduq qoshunini bashlap Uyghur élining jenubigha chékinidu hemde barghanla yéride Uyghur qozghilangchi qoshunlirigha ot échip, bigunah xelqni qirghin qilidu. Sowét qizil armiyesi bilen shéng shisey qoshunlirining tap bésip qilghan huqumlirida jenubtimu put dessep turalmighan majungying amalsiz 1934 - yilining iyun aylirida birqanche yéqin ademliri bilen qeshqerdin yoshurunche ayrilip sowét ittipaqigha chiqip kétidu. Uning qalduq qoshunliri ma xusenning qomandanliqida xoten'ge yötkilidu. Shuning bilen qaghiliqni pasil qilghan halda sherqte taki charqiliqqiche sozulghan xoten rayoni ma xusen qomandanliqidiki tunggan qoshunlirining kontrulliqigha, jenubta yerken, qeshqerdin tartip pütkül Uyghur élining shimaliy we sherqiy rayonliri shéng shiseyning bashqurushigha ötidu.

Ma jungying néme üchün özini tarmar keltürgen sowét ittipaqigha kétishni talliwaldi? ayrupilan we tankilarning himayisi bilen nechche ming ademdin teshkillen'gen sowét ittipaqining motorlashqan qizil armiyisi qeshqergiche qoghlap kelgen turuqluq néme üchün tunggan qoshunlirini toluq yoqatmay ularni xoten bostanliqigha yéngi xojayin qilp qoyidu? Uyghurlarning milliy inqilabi we dölet qurush arzusigha qarshi chiqip shéng shiseydek militaristni yölep turghuzghan sowétler ittipaqi yene néme üchün xotende ma xusenning tunggan qoshunlirini saqlap qaldi?

Uyghur élining 1930 - yillardiki murekkep siyasiy weziyitige chétilidighan yoquriqi bir qatar sirlar tarixning jawab bérishini kütüp turmaqta.

1934 - Yili yaz bilen küzning ariliqida sirliq kélishimler boyiche xoten'ge sürülgen tunggan 36 - diwiziyesi ma xusenning qomandanliqida teklimakanning jenubiy girwikidiki bir parche zéminda özlirining herbiy diktaturluq tüzümidiki réjimini turghuzdi. 1934 - Yili küzdin 1937 - yili küzgiche tunggan qoshunlirining herbiy küchige tayinip xoten bostanliqida mewjut bolup turghan maxusenning herbiy hakimiyiti gherb menbeliride "Tungganistan", "Tungganiye" we "Tunggan jumhuriyiti" dégendek namlar bilen ataldi. Öz dewride ma xusen hökümranliqidiki xotenni ziyaret qilghan chet'elliklerdin en'giliyelik gillét, filchnér, maylart, pétér fléming, gérmanyi'elik héssig we amérikiliq ehmed kamal qatarliqlar Uyghur élining jenubidiki bu pewqul'adde herbiy réjim heqqide xatiriler qaldurdi. Wahalenki, xitay menbeliri bilen sowét ittipaqining bu heqtiki mexpiy arxipliri téxi ashkara bolmighachqa atalmish "Tungganistan"ning otturigha chiqishidiki sirlar yenila dunya jama'etchilikige qarangghu halette turmaqta.

Uyghur élining hazirqi zaman tarixigha da'ir bezi tarixiy matériyallardin melum bolushiche stalin we sowétler ittipaqining ma xusen qomandanliqidiki tunggan qoshunlirini xotende saqlap qélishida mundaq üch xil sewebning bolushi perez qilinmaqta. Birinchidin, stalin gerche shéng shiseyni yölep Uyghur élining textige chiqarghan we sowétke mayil weziyetni hasil qilghan bolsimu, emma öz dewride yaponiyede herbiy uniwérsitét püttürgen shéng shiseydin yenila xatirjem bolalmighan. Nawada shing shésey stalindin yüz örüp gomindang terepke mahil bolush éhtémali körülse ma xusenning xotendiki tunggan armiyesini ishqa sélip taqabil turush pilani bolghan. Ikkinchidin, xojaniyaz hajining Uyghur qoshunliri mehmut muhitining qomandanliqida "Uyghur atliq eskerler 6 - diwiziyesi"nami bilen qayta retlinip qeshqerde turuwatqan bolghachqa buningdin shéng shiseymu, sowét ittipaqimu xatirjem emes idi. Shu seweptin eger mehmut muhiti qayta qozghilang qilip qalsa xotendiki ma xusen qisimliri arqiliq taqabil turmaqchi bolghan. Üchinchidin, eger yaponiye armiyisi lenjodin ötüp Uyghur élige kirish éhtémali körülse ma xusen qoshunlirini yapon'gha qarshi urushqa salmaqchi bolghan.

Meyli qandaqla nuqtidin bolmisun, sowétler ittipaqi özining arqa hoylisi bolghan Uyghur élida özining tesir da'irisini saqlap qélish üchün wasite tallimay tedbir alghan. Öz dewride "Dunyadiki ézilgen milletlerning milliy azatliq kürüshlirige yardem qilimiz" dep jar salghan sowét ittipaqining shéng shiseydek jallatni Uyghur élining hökümranliq ornigha yölep turghuzushi, qeshqerde qurulghan "Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti" ni pilan bilen yoqutushi, xojaniyaz haji bashliq Uyghur qozghilangchilirigha chirayliq wedilerni bérip aldishi axirida ularni shéng shiseyning qoli bilen bir - birlep öltürüshi shuningdek ma xusendek bir banditni xoten xelqining shillisigha nechche yillap mindürüp qoyushtek bir qatar tarixiy ré'alliqlar yoquriqi perezlerning asassiz emeslikini körsetmekte.

Maxusenning xotendiki herbiy hakimiyiti qandaq hakimiyet? u qandaq qilip ahalisining 99 pirsenttin köprekini yerlik Uyghurlar teshkil qilidighan xoten bostanliqini bir diwiziye tunggan eskerliri bilen tutup turalidi?

Öz dewride xotenni ziyaret qilghan chet'elliklerning melumatlirigha qarighanda, ma xusenning xotendiki hakimiyiti tipik herbiy diktaturluq xaraktérini alghan. Uning qol astida 10 mingdin 15 mingghiche esker bar bolup asasliq qismi tungganlardin, qalghan qismi yerlik Uyghurlarni mejburiy eskerlikke tutush bilen teshkillen'gen. Texminen 80 pirset eskerliri quralliq, qalghanliri yerlik addiy qurallar bilen qurallan'ghan iken. Herbiy teminatini pütünley xoten xelqini bulash - talash hemde mejburiy alwang - séliq sélish arqiliq hel qilghan. Ma xusen deslepki yillarda sowét ittipaqida "Görü" hésabida tutup turuluwatqan ma jungyingdin körsetme élip turghan. Kéyinche ma jungyingning xet we télégramma arqiliq ewetken permanlirigha pisent qilmay öz aldigha ish körgen. Tungganlarning herbiy küchke tayinip xotende tikligen bu hakimiyitini qandaq namda atighanliqi heqqide éniq melumatlar kemchil. Amma ma xusenning yoshurun halda nenjingdiki gomindang hökümiti bilenmu alaqilarda bolghanliqi, öz eskerlirini yenila "36 - Diwiziye" nami bilen atighanliqi melum. Emma öz dewride ma jungying könglige pükken siyasiy qaraniyetning yoshurun halda ma xusendimu körülgenliki melum. Ehmed kamal özining "Tebessüm yütken zémin" namliq kitabida 1935 - yilining yaz peslide ma xusenning özini xoten waliy mehkimisining yer astigha jaylashqan xezinisige bashlap kirgenlikini, u yerde birnechche harwa toshqudek altun - kömüsh we qimmet bahaliq jawahiratlarning barliqini, ma xusenning bu bayliqlargha amérikidin ilghar qurallar sétiwélip, awwal Uyghur élini ishghal qilmaqchi bolghanliqini, andin sowét ittipaqigha hujum qilip heremgiche sozulghan küchlük bir musulmanlar döliti qurush pilani barliqi heqqide melumatlar béridu.

1937 - Yilning aprél éyida mehmut muhitining chet'elge chiqip kétishi Uyghur élining jenubidiki weziyetni pütünley özgertiwétidu. Weziyetni xata mölcherligen ma xusen mehmut muhitining qalduq qisimliri bilen birliship shéng shiseyge qarshi jaza yürüshi qozghaydu. Sowét ittipaqi buninggha taqet qilip turalmay torghat éghizi arqiliq pütünley mashinilashqan qizil armiye eskerlirini kirgüzidu. Ayrupilan, tanka we zembirekler bilen qurallan'ghan sowét qizil armiyisi ma xusenning tunggan qisimlirini qisqa muddet ichide toluq tarmar qilidu. Shu yili küzde ma xusen xoten xelqidin bulap - talighan altun - kümüshlirini élip hindistan'gha qachidu. Uning qalduq eskerliri sowét armiyisining iz bésip qilghan hujumlirida bitchit bolup toluq yoqutilidu. Shundaq qilip xoten xelqini üch yillap qan yighlatqan ma xusenning herbiy hökümranliqi axirlishidu. 1934 - Yilidin 1937 - yilighiche Uyghur élining jenubiy bölikide sirliq yosunda otturigha chiqqan atalmish "Tungganistan" mu shuning bilen berbat bolidu.

1962 - Yilidiki Uyghur köch - köch herikitining 50 yilliqi

Qutluq "Tarix we bügün" sehipisi üchün teyyarlidi

Bu yil Uyghurlarning 1962 - yili keng kölemde sabiq sowét ittipaqigha köchüp chiqqanliqigha saq 50 yil toshti.Biz bu munasiwet bilen eyni yillarda yüz bergen weqe heqqide hazirghiche xitay metbu'atlrida we chet'el axbaratlirida tarqitilghan, neshir qilin'ghan matériyallargha asasen, Uyghurlar tarixidiki bu muhim weqe heqqide tehlil we muhakimilerni tonushturimiz we bir qisim tetqiqatchilar bilen söhbetlerni élip barimiz.

En'gliyilik kristéyin taylér özining "Tinjimas Uyghur diyari" namliq esiride 1962 - yilidiki Uyghur élide yüz bergen köch - köch herikiti toghrisida toxtilip mundaq deydu:

"Xitaydiki chong sekrep ilgirilesh we acharchiliq apiti tüpeyli kélip chiqqan qalaymiqanchiliqlar 1961 - yili maw zédongni chékinishke mejburlidi. Xitayning hemme yéride, bolupmu atalmish shinjangda az sanliq milletlerge bolghan bésim yéniklitildi. Chet'ellik milletlerning xalisa Uyghur élidin ayrilsa bolidighanliqi heqqide qanun élan qilindi. Texminen mingdek Uyghur chet'el puqrasi bolushqa qiziqturulup, arqa - arqidin chiqip ketti. Nurghuni afghanistan'gha, bu yerdin pakistan'gha yaki téximu yiraqlargha ketti. Kéyin 1962 - yili hazirqi zamandiki top - top bolup sirtqa köchüsh dolquni boldi. Bezi matériyallarda texminen yérim milyon'gha yéqin Uyghur,qazaq we hetta xitay köchmenlermu, sowétperes dep qamilishtin qorqqanliqi üchün öy - wah we mal - mülüklirini tashlap gherbiy shimaldiki chégridin sowét ittipaqigha chiqip ketken,400 ming mo yerni aq tashlap qoyghan".

U bayanlirin dawamlashturup yene mundaq deydu:

"Bular xitay - sowét munasiwitining buzulushining yene bir sewebi iken. Ottuz yildin köprek waqittin kéyin xitay kompartiyisi weqeni bayan qilip, shu waqittiki köchüshte peqetla 60 ming kishining sowét radi'o teshwiqatidiki yaxshi turmush shara'iti yaritip bérish wedisige aldinip chiqip ketkenlikini éytidu. Éytishlargha qarighanda, sowét ittipaqining ghuljidiki mu'awin konsuli tarbaghataygha qatnap yürüp, sowét terepte uruq - tughqanliri bar 6 ming qazaqqa tughut kinishkisi we olturaqlishishqa ruxset qilish guwahnamisi tarqatqan. April éyidila kolléktip igilikidiki déhqanchiliq meydanidiki ishchilar chégridin chiqishqa bashlidi. Kéyinki ayda xitay hökümiti chégrini taqighan chaghda ghuljida qalaymiqanchiliq chiqti. Bu sheherlik aptobus békitide qorghas chégrisigha bérish üchün qatnash saqlap turghan yoluchilardin bashlandi. Xewerde déyilishiche, bu qalaymiqanchiliq tughdurghuchilar aptobus békitige ziyan salghan, yighin binasi we partkom ishxansigha bésip kirip eshyalarni weyran qilghan. Qoralliq saqchilarning qoralini tartiwélip,<sherqiy türkistan bizge tewe!>,<xitaylar tupriqimizni ishghal qiliwaldi!>,<kompartiye yoqalsun!>,<xitaylarni yoqitayli!> dégendek sho'arlarni towlighan. Bashqa xewerlerde déyilishiche, bir - ikki yüz kishi öltürülgen. Köchüsh dolquni téximu ewjige chiqqan".

U, bu heqtiki bayanini mundaq axirlashturidu:"341 Ming 500 neper xitayning herbiy eskerlirining kélishi bilen chégra mudapi'esi kücheytilgen. Ular dölet igilikidiki 58 déhqanchiliq meydani bolup shekillen'gen.1963 - Yili qista - qistang shangxeydin 100 ming neper yash Uyghur élige ewetilgen".

Xitay shinxu'a agéntliqining eyni yillardiki gherbiy shimalda muxbirliq wezipisini ötigen we kéyin shinxu'a agéntliqining bash muherriri bolghan jyanglulongning "Maw zédong dewirdiki chong sekrep ilgirilesh we xitaydiki acharchiliq" namliq esirining yaponche neshiride 1962 - yilidiki köch - köchte ghuljining özidinla acharchiliq sewebidin 60 ming kishining barliq hoyla - aramlirini tashlap qoyup, sowét ittipaqigha chiqip ketkenlikini bayan qilidu.

Shangxey fuden uniwérsitétining sabiq proféssori wangling özining "Shinjangdiki eslimilirim" dégen kitabida, özining 1962 - yili ürümchidiki herbiy bash qomandanliq shitabida teshwiqat wezipisi ötigenlikini bayan qilip,1962 - yili peqetla chöchekning özidinla 20 ming kishining sowét ittipaqigha köchüp ketkenlikini,shu qétimqi weqe tüpeylidin hökümet chöchek ayrodromini derhal taqighanliqini we eyni yillardiki Uyghur lütchüklerdin tahir,dawut isimlik ikki lütchükning ayropilan heydesh salahiytidin qaldurulghanliqini yeni xitay hökümitining ularning ayropilan heydep sowét ittipaqigha qéchip kétishidin ensirigenlikini bayan qilidu.

Biz Uyghurlarning 1962 - yilidiki sowét ittipaqigha köchüsh herikiti toghrisida hazir yaponiyide xizmet qiliwatqan Uyghur mutexesislerdin doktor turmuhemmet hashim bilen söhbet élip barduq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.