Xelq'araliq yighinida Uyghur ma'arip tarixi otturigha qoyuldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2017-11-23
Élxet
Pikir
Share
Print
"Türkiy tilliq milletler qurultiyi" ning programma chüshendürülüshi. 2017-Yili 13-noyabir, enqere.
"Türkiy tilliq milletler qurultiyi" ning programma chüshendürülüshi. 2017-Yili 13-noyabir, enqere.
RFA/Erkin Tarim

Türkiyening paytexti enqerediki shératon méhmanxanisida chaqirilghan "Türkiy tilliq milletler qurultiyi" da türkiyening afyon shehiridiki qojatepe uniwérsitéti hazirqi zaman türkiy tilliri we edebiyatliri fakultéti Uyghur tili oqutquchisi doktor exmet qaraman ependining "Uyghur ma'arip tarixi" namliq doklati bilim ademlirining diqqet-étibarini tartti.

Türkiy xelqlerdin yétiship chiqqan 30 din artuq bilim ademliri ishtirak qilghan bu yighinda doktor exmet qaraman ependi, Uyghurlarning orxun-yénisay boyida qurghan Uyghur döliti mezgilidin 1950-yillarghiche bolghan jeryanda muntizim milliy ma'aripining bolghanliqini, bu tarixiy dewrler ichide bezi dewrlerde Uyghur ma'aripining tereqqiy qilghanliqini, bezi dewrlerde bolsa türlük siyasiy, iqtisadiy sewebler tüpeylidin arqigha chékinip ketkenlikini misallar bilen bayan qilip ötti.

Doktor exmet qaraman ependi doklatida Uyghur ma'arip tarixi toghrisida nuqtiliq bayan qilidighan mezmunlar toghrisida melumat bérip mundaq dédi: "Uyghur ma'arip tarixi Uyghurlar kök tengrige étiqad qilghan mezgilidin tartip, manixizim we budizim shundaqla bügün'giche bolghan uzaq mezgilni öz ichige alidu. Emma men bügünki doklatimda se'idiye xanliqi mezgilidin tartip bügüngiche bolghan Uyghur ma'arip tarixini otturigha qoymaqchimen."

Doktor exmet qaraman ependi Uyghur ma'aripining se'idiye xanliqi mezgilide nahayiti güllen'genlikini, xojilar dewri mezgilide chékin'genlikini, 19-esirning axiri 20-esirning bashlirida chet'elde oqup kelgen Uyghur ziyaliylarning tirishchanliqi bilen yéngi Uyghur ma'aripining berpa bolghanliqini bayan qildi.

U mundaq dédi: "Se'idiye xanliqining bashlan'ghuch yillirida tereqqiy qilghan Uyghur ma'aripi we medeniyiti tajawuzchilar bilen til biriktürgen hidayettulah xan, yeni xojilar dewride chékinishke bashlighan. 19-Esirning axiri 20-esirning bashlirida chet'elde oqup kelgen ziyaliylar bilen türkiyedin barghan ma'aripchilar yéngi Uyghur ma'aripini berpa qilish üchün köp küch chiqarghan."

Doktor exmet qaraman ependi se'idiye xanliqi mezgilide birinchi bolup, ma'aripqa we sen'etke zor ehmiyet bérilgenlikini, bu dewrning Uyghur ma'arip tarixidiki altun dewr bolghanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Se'idxan we uning ewladliri medeniyet-ma'aripni tereqqiy qildurush üchün sen'etchilerni qollap quwwetligen. Aliy telim-terbiye élip baridighan medrise, bashlan'ghuch-ottura mekteplerni qurghan. Bu mezgilde köp sanda alimlar, mu'ellimler, muzikishunaslar, tarixchilar, edibler we binakarlar yétishken. 1522-Yilida qurulghan mirza heyder medrisisi, 1609-yili qurulghan axun medrisisi u dewrning meshhur bilim yurti süpitide tonulghan."

Doktor exmet qaraman ependi 1678-yilida xojilar dewri mezgili bashlan'ghandin kéyin Uyghur ma'aripining chöküshke qarap yüz tutqanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Apaq xoja dep tonulghan hidayetulla xoja esebiy bir kishi idi. Apaq xojaning jungghariye dölitining hökümdari ghaldan xannning yardimi bilen hakimiyetni qolgha chüshiriwélishi bir milletning palaketke gherq bölishining bashlan'ghuchi bolghan. Bu dewrdin kéyin Uyghurlarning bir birlik quralmighanliqini körüwalalaymiz. Bu mezgilde Uyghur ma'aripide zor chékinishler yüz bérip, Uyghurlar nadanliqqa qarap yüz tutqan. Sherqiy türkistan bu mezgilde manjular teripidin bésiwélin'ghan."

Doktor exmet qaraman ependi 19-esirning axirlirida sherqiy türkistanning ze'iplikke chömgenlikini, buni körgen Uyghur ziyaliylirining millitini oyghitish üchün yéngiche mektepler achqanliqini bayan qilip, mundaq dédi: "19-Esirning axirlirida Uyghurlarda éghir nadanliq, xurapiylik höküm sürmekte idi. Se'idiye xanliqi mezgilidiki ma'arip mesh'ili öchüp, tarim oymanliqini zulmet qaplighan idi. Bu mezgilde yawropada bilim we téxnika tézla tereqqiy qiliwatatti. Buni körgen Uyghur ziyaliyliri xelqini oyghitish üchün yéngiche mektep échishqa bashlighan. Tunji bolup atush, ghulja, qeshqer we turpan qatarliq jaylarda yéngiche ma'arip berpa qilish üchün mektepler échilishqa bashlighan. Bu heriket nurghun tosalghulargha uchrighan bolsimu, Uyghur ma'aripi üzülmey dawamlashqan."

Doktor exmet qaraman ependi doklatining axirida Uyghurlarning türkiy qewimler ichide tunji bolup sheher turmushigha ötken, öz aldigha ma'arip sistémisi berpa qilghan bir xelq ikenlikini, bashqa türkiy xelqler özining ma'arip tarixini tetqiq qilish üchünmu Uyghurlarning ma'arip tarixi toghrisidiki matiriyallargha iltimas qilishi kéreklikini bayan qildi. U doklatida omumiy türk medeniyitige, ma'aripigha bundaq zor töhpilerni qoshqan bir xelqning 21-esirdiki bügünki künde ana tilda ma'arip élip bérish hoquqining qolliridin élin'ghanliqini, xitayning bésimi astida yashashqa mejbur boluwatqanliqini ilgiri sürdi.

Izmirdiki ege uniwérsitétining proféssori alimjan inayet ependi bu heqte pikir bayan qilip, doktor exmet qaraman ependi sun'ghan maqalining eng muhim teripining Uyghur ma'aripining izchil dawamlishiwatqanliqini otturigha qoyghanliqini, buning ma'arip tetqiqati üchün zor ehmiyetke ige ikenlikini bayan qildi.

Alimjan inayet ependi burun türkiyede köprek Uyghur tili, tarixi we edebiyati toghrisida tetqiqatlar élip bérilghanliqini, kéyinki yillarda Uyghur medeniyiti, ma'aripi we iqtisadi toghrisidimu tetqiqatlar élip bérilishqa bashlighanliqini bayan qildi.

Doktor exmet qaraman ependi "Uyghur ma'arip tarixi" namliq bu doklatini 13-noyabirdin 16-noyabirghiche enqerede chaqirilghan "Türkiy tilliq milletler qurultiyi" da köpchilikke sundi. Mezkur ilmiy muhakime yighinigha amérika qoshma shtatliri, gérmaniye, rusiye fédératsiyesi, yaponiye, türkiye we ottura asiyadiki türkiy jumhuriyetliridin bolup 360 dek tetqiqatchi qatnashqan idi.

Toluq bet