1946-Yili 10-iyul ürümchide ötküzülgen altun médal teqdim qilish murasimi

Muxbirimiz ümidwar
2017-08-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Exmetjan qasimi siyasiy kéngesh yighinigha yolgha chiqishtin ilgiri, a'ilisi bilen chüshken süriti. Bu süret exmetjan qasimi ependining hayat waqtida qaldurup ketken eng axirqi süriti. 1049-Yili 22-awghust.
Exmetjan qasimi siyasiy kéngesh yighinigha yolgha chiqishtin ilgiri, a'ilisi bilen chüshken süriti. Bu süret exmetjan qasimi ependining hayat waqtida qaldurup ketken eng axirqi süriti. 1049-Yili 22-awghust.
Social Media

1944-1949-Yilliridiki milliy azadliq inqilabi dewride ghuljida Uyghur, qazaq, rus we bashqa tillirida neshr qilinip tarqitilghan "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitining rusche nusxisining 1946-yili 7-ayning 30-künidiki sanida, ürümchi shehiride ötküzülgen tinchliq bitimini xatirilesh murasimi heqqidiki bir parche uzun tepsilat élan qilin'ghan.

"Ürümchidiki tentene" dep atalghan mezkur tepsilatta 1946-yili 7-ayning 10-küni ürümchidiki chanishéf baghchisida ili terep bilen gomindang merkizi hökümiti arisida tinchliq bitimi imzalinip, birleshme hökümet qurulghanliqini tebriklesh yüzisidin ikki ming kishilik murasim we ziyapet ötküzülgenliki, shuningdek mezkur yighilishta bir qisim erbablarning altun médal bilen mukapatlan'ghanliqigha a'it uchurlar tepsiliy xatirilen'gen.

Buningdin ilgiri, yeni, 1946-yili 7-ayning 1-küni ürümchi shehiride bolsa, hökümetning teshkillishi bilen tinchliq bitimning imzalinishi we birleshme hökümetning qurulushini xatirilesh yüzisidin zor sandiki xelq qatnashqan murasim ötküzülüp, jang jijung we exmetjan qasimi qatarliqlar söz qilghan idi.

1946-Yili 10-iyul küni ürümchidiki jama'et teripidin ötküzülgen murasimgha sowét ittipaqi, amérika we en'gliyening ürümchidiki konsullirimu ishtirak qilghan. Murasimigha yene gomindang merkizi hökümitining wekilliri, ürümchidiki rehbiriy shexsler, jama'et erbabliri we her sahe wekilliri qatnashqan.

Mezkur tepsilatta éytilishiche, Uyghur jama'et rehberliridin abdul'exet mexsum murasimning échilish nutqini sözligendin kéyin, murasim qatnashquchiliri birdek halda küresh meydanliri we türmilerde hayatidin ayrilghanlar üchün üch qétim "Tekbir" éytqan, arqidin teqdirlesh murasimi bashlinip, aldi bilen eyni waqittiki xitay dölet rehbiri jang jyéshi, ili terep bilen tinchliq bitimini emelge ashurghan général jang jijung altun médal bilen teqdirlen'gen.

Arqidin, exmetjan qasimi, rehimjan sabir haji, obulxeyri töre qatarliq üch kishi "Sherqiy türkistan xelqlirining hayat mesililirini hel qilish üchün zor emgek we küch serp qilip qilghanliqi" üchün altun médal bilen teqdirlen'gen.

Mezkur rusche gézittiki tepsilatta yene, özgiche bir melumat xatirilen'gen bolup, ürümchidiki mezkur murasimda yene ghuljidiki sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining re'isi elixan törigimu mukapat bérilgen. Tepsilatta : "Sherqiy türkistan xelqlirining ezgüchilerge qarshi qoralliq kürishining teshkilligüchisi elixan töre janabliri töhpisi üchün aliy mukapat-altun médal bilen teqdirlendi" déyilgen.

Mezkur tepsilatta elixan töre bilen bir qatarda yene "Herbiy rehber général is'haq begning töhpisi, xelq ishlirining qorqumsiz jengchisi osman batur, xelq azadliq kürishining körünerlik erbabi, xelq qehrimani ghéni baturning töhpiliri üchünmu altun médal bérildi" déyilgen.

Wehalenki, xitay dölet rehbiri jang jyéshi, sherqiy türkistan jumhuriyiti re'isi elixan töre, général is'haqbék, osman batur, ghéni batur qatarliq kishiler altun médal bérish murasimida yoq bolup, uning üstige bu waqitta elixan törining sowét ittipaqi mexpiy xadimliri teripidin ghuljidin sowét ittipaqigha élip kétilgenlikige bir aygha yéqin waqit bolup qalghan idi.

Türkiyediki hajiteppe uniwérsitéti oqutquchisi, doktor erkin ekremning tehlil qilishiche, ürümchidiki murasimda elixan törining töhpisining alahide yuqiri bahalinip, altun médal bilen teqdirlinishidin qarighanda, ürümchidiki Uyghur jama'iti téxi elixan törining sowét ittipaqigha mexpiy élip kétilgenlikidin xewersiz bolup, uni dawamliq ghuljida turup, hakimiyetni idare qiliwatidu dep ishen'gen bolushi mumkin.

Tarixi uchurlardin melum bolushiche, bu altun médallar we murasim ürümchidiki Uyghur medeniyet aqartish uyushmisi bash bolup, ürümchidiki Uyghur qatarliq her millet jama'itining maddiy jehettin küch chiqirishi bilen tesis qilin'ghan we uyushturulghan idi.

Rusche gézittiki uchurda qeyt qilinishiche, murasimda yene, mes'ud sebiri bayqozi, muhemmed imin bughra, eysa yüsüp aliptékin, burhan shehidi we abdul'eziz mexsum qatarliqlarghimu altun médal teqdim qilin'ghan.

Doktor erkin ekremning qarishiche, bu waqitta mes'ud sebiri bayqozi, muhemmet'imin bughra, eysa yüsüp aliptékin qatarliq üch ependi bilen ili terep wekilliri arisida téxi ixtilaplar resmiy bashlanmighan. Emma ularning xelq ichidiki tesiri yuqiri idi. Uning üstige mezkur üch ependi we abdul'eziz mexsum oxshashla Uyghur qatarliq xelqlerning hörlüki we siyasiy hoquqlirini qolgha keltürüsh üchün küresh qilghuchilar dep qaralghan bolghachqa ularghimu altun médal bérilgen.

Ghuljida neshr qilin'ghan "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitining rusche nusxisida élan qilin'ghan mezkur tepsilat aptorining yézishiche, murasimda xitay merkizi hökümiti wekili yü yowrén söz qilip, bu murasimdin tesirlen'genlikini we sowét ittipaqining dawamliq türde her tereplime yardem körsitishige bolghan ishenchini izhar qilghan.

Tarixi uchurlardin melum bolushiche, 1946-yili, 1-iyul küni birleshme hökümet qurulup ishqa kirishkendin kéyin, hökümet re'isi jang jijung qatarliqlar öz sözliride bashtin‏-axiri sowét ittipaqining tinchliqning emelge éshishida wasitichi bolup rol oynighanliqini tekitligen hemde sowét ittipaqi terepke rehmet bildürgen idi. Doktor erkin ekremning qarishiche, xitay merkizi hökümet wekili yü yowrénmu tinchliq bitim we ürümchide ötküzülgen mezkur altun médal teqdim qilish murasimining meydan'gha kélishini sowét ittipaqining roli bilen baghlap qarighan. Yeni sowét ittipaqining bésimi we roli bolmisa, inqilabchilar gomindang bilen bitim tüzmeytti we mundaq birleshme hökümetmu qurulmaytti.

"Ürümchidiki tentene" namliq mezkur tepsilat murasim axirida birleshme hökümet mu'awin re'isi exmetjan qasimining sözligen sözlirige uzunraq orun bergen hem uning sözliridin neqil alghan.

U mundaq dégen: "Biz xelqning chakiri, eger biz özimizning pa'aliyetlirimizde xelqning menpe'eti teripidin rehberlik qilinmisaq, u chaghda xelq bizni yighinlarda we metbu'atlarda keskin tenqid qilishi kérek."

Exmetjan qasimi sözini "Xelqning erkinliki we barawerliki yashisun! xelqimizning shereplik kélechiki yashisun !" dégen sho'arlar bilen axirlashturghan.

Enqerediki hajiteppe uniwérsitétining tarix oqutquchisi doktor erkin ekremning tehlil qilishiche, ürümchidiki jama'etning mundaq altun médallarning bir qismini shu waqittiki xitay dölet rehbiri jang jyéshi we tinchliq bitimni emelge ashurushta küch chiqarghan jang jijunglargha bérishidiki seweblerning biri, xelqning 11 maddiliq bitimdiki maddilarning emelge éshishigha, yeni özlirining siyasiy hoquqlirining melum derijide kapaletke ige bolushigha bolghan ümidi bilenmu munasiwetlik idi. 

Murasim axirida, ikki ming kishige ziyapet bérilgen we xelq birlikte baghche seylisi qilghan hem süretlerge chüshken.

Toluq bet