Хитай қазақистанға мәбләғ селишни йәниму көпәйтмәкчи

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2017.02.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shi-jinping-qazaqistan-tebii-gaz-nazarbayef.jpg Хитай дөләт рәиси ши җинпиң қазақистан президенти нәзәрбайеф билән 30 милярд долларлиқ енергийә һәмкарлиқ келишими имзалиған көрүнүш. 2013-Йили 7-сентәбир, астана.
AFP

Қазақистан аммиви ахбарат васитилиридин мәлум болушичә, хитай бу йили өзиниң қазақистан билән болған иқтисадий алақилирини күчәйтип, мәмликәтниң асасий саһәлиригә мәбләғ селишни йәниму көпәйтмәкчи.

“спутник” ахбарат агентлиқида 31-январда елан қилинған “қазақистанда ишләнгән: хитай қазақистанда ишләпчиқириш қурмақчи” намлиқ мақалә аптори александир кондратюк йеқинда президент нурсултан назарбайефниң қазақистан хәлқигә йоллиған мәктупиға таянған һалда, мәмликәттә хитай билән бирләшкән карханиларниң қурулидиғанлиқини илгири сүргән. Мақалида ейтилишичә, дөләт рәһбири қазақистанда ишләпчиқириш саһәсини қуруш бойичә хитай билән бирләшкән мәбләғ программисини үнүмлүк һалда әмәлгә ашурушниң һаҗити барлиқини тәкитләп, бу һәқтә икки тәрәплимилик шәртнамиләрниң тәйярлинип болғанлиқини, селиш обйектлириниң бәлгиләнгәнликини, әмди пәқәт ишни башлаш керәкликини көрсәткән. Шуниңға мунасивәтлик қазақистан һөкүмити мушу йилниң 1-сентәбир күнигичә мәбләғ истратегийисини ишләп чиқиши көздә тутулмақта.

“радиоточка”агентлиқиниң 26-январда орунлаштурған “хитай мәбләғчилири өзлириниң қазақистанда болушини күчәйтмәктә” мавзусидики мақалисидә ейтилишичә, хитайниң өткән йили қазақистандики мәбләғ миқдари 623.9 Милйон долларни тәшкил қилип, у 2015-йилқидин йәттә һәссә өскән. Әмди қазақистанниң хитай алдидики ташқи қәрзи өткән йили 12.3 Милярд доллар болған. Санаәт саһәсидә хитай қазақистанниң асасий төт шерикиниң бири болуп, 2015-йилниң ахиридин башлап икки мәмликәт оттурида транспорт, сода, қурулуш, йеза игилики вә башқиму саһәләр бойичә бәш келишим имзаланди. Мәбләғ җәлп қилиш мәқситидә һәр икки тәрәп қазақистанниң алмата вилайити панфилоф наһийисидә орунлашқан “қорғас” хәлқара чегра ара һәмкарлиқ мәркизини селиш һәм уни пайдилинишқа бериш мәсилисигә алаһидә әһмийәт бәрмәкчи. Мақалида шундақла икки тәрәп оттурисидики сода сүритиниң 2016-йили 11 ай ичидә пәқәт 7.1 Милярд долларни тәшкил қилип, өткән йилқидин 27 пирсәнт кемийип кәткәнлики, әмди хизмәт көрситиш саһәсиниң бир йил ичидә 21 пирсәнткичә өскәнлики, шуниң ичидә йүк тошуш хизмитиниң асасий қисимни игиләп, 84 пирсәнтни тәшкил қилғанлиқи ейтилған. Шундақла икки мәмликәт оттурисидики чегра ара һәмкарлиқ программиси бойичә “достлуқ-алашанкоу” вә “алтинкөл-қорғас” төмүр йоллирида қатнаш ишлирини күчәйтиш, уйғур елиниң алтай вә чөчәк районлири билән шәрқий қазақистан вилайитини бағлаштуридиған төмүр йолни селиш мумкинчиликини өгиниш пиланланмақта.

Хитай шундақла қазақистанниң йеза игилики саһәсигиму мәбләғ селишни әмәлгә ашурмақта. “қазақ тв” агентлиқида берилгән “хитай қазақистанниң йеза игиликигә мәбләғ салмақта”намлиқ мақалида тәкитлинишичә, бу йили қазақистанниң йеза игилики хитайдин чоң мәбләғ күтмәктә. Мәсилән, җәнубий қазақистан вилайитидә парникларни селиш пиланлинип, бу саһәниң мутәхәссислири бир йилниң ичидә тәхминән 62 милйон доллар әтрапида һосул елишни һесаблап чиққан. Алимларниң ейтишичә, хитайниң қазақистан йеза игилики мәһсулатиға болған қизиқиши униң екологийилик тазилиқида болмақта. Шуңлашқа хитай чоң һәҗимдә көктат вә гөш сетип елишқа тәйяр икәнликини билдүрмәктә икән.

Хитай мәбләғлири қазақистан иқтисадиниң тәрәққиятиға қанчилик тәсир қилиши мумкин? бу мәмликәтниң хитай алдидики қәрзиниң өсүшигә елип келәмду?

Сиясәтшунас ғалим агелеуоф һәммә нәрсиниң қазақистанлиқлар һәм қазақистан һөкүмитигә бағлиқ болуп, хитай тәрәптин бу җәһәттә қазақистан қанунлириға қәтий риайә қилиш һәм уларни сақлаш тәләп қилинған тәқдирдә мәмликәт иқтисадида илгириләш йүз беридиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: “биз һазир хитай компанийәлириниң қазақистан дөләт малийәсигә йетәрсиз ақча аҗритиватқанлиқини көрүватимиз. Улар һаҗәт болған селиқни толуқ төлиши, қазақистанниң селиқ (баҗ) қанунини, мәмликәтниң барлиқ қанунлирини сақлиши лазим. Ундақ болмиған тәқдирдә улар өзлирини бу йәрниң хоҗайинлири сүпитидә һес қилиши мумкин. Икки тәрәп ишчилири арисида пәйда болған тоқунушлар болса, қанунға мувапиқ һәл қилиниши керәк. Барлиқ қанунлар сақланған тәқдирдә хитай мәбләғлири қазақистанға көп пайда елип келиши мумкин, сәвәби биздә һазир пул аз, базар барғансери суслишиватиду, иш орунлири қисқираватиду, ишләпчиқириш йетәрлик әмәс”.

Ғалим агелеуоф хитай тәрипидин қазақистанға селинған мәбләғләрниң өз йолида вә үнүмлүк ишлитилишиниң мәмликәт иқтисадиға иҗабий тәсир йәткүзүш мумкинликини, әкси һалда қазақистанниң хитайға беқинди болуп қалидиғанлиқини, шуниң билән биргә мәмликәт абройиғиму дәхли йетидиғанлиқини билдүрди.

Сиясәтшунас константин сиройеҗкин икки мәмликәт оттурисида түзүлүватқан лайиһиләрниң, қазақистанға келидиған хитай карханилириниң қандақ карханилар икәнликиниң, уларға қандақ асаста хираҗәтниң бөлүнидиғанлиқи һәм уларда кимләрниң ишләйдиғанлиқиниң ениқ әмәсликини илгири сүрүп, мундақ деди: “әгәр гәп хитай карханилириниң көчүрүлүши һәққидә болса, демәк хитай технологийәсиму келиду дегән сөз. Һә, биз уларни өзләштүрәләмдуқ?. Бу өз алдиға бир соал. Амма хитай карханилири һәм хитай технологийиси билән биллә хитай ишчилириниң келишини биз халимиған болар идуқ. Бу интайин мурәккәп мәсилә. Әлвәттә, кәлгән пулни қайтуруш лазим. Бу болса хәтәрлик иш”.

К. Сиройеҗкин өз сөзидә барлиқ кредитларниң, һәтта хитай компанийәлириниң айрим қазақистанлиқ шәхсий компанийәләргә берилидиған кредитлириниң қазақистан дөлитиниң капалити астиға елинидиғанлиқини, бу шәхсийләр пулни орунлуқ яки орунсиз ишләткән тәқдирдиму униңға қазақистан дөлитиниң җаваб беридиғанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.