Уйғур елиниң “қиммәткә тохтаватқан” муқимлиқи немини ипадиләйду?

Мухбиримиз ирадә
2018.03.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
kocha-charlash-herbiy-mashina-aptomobil.jpg Кочида “аманлиқ” сақлиғучи қораллиқ һәрбий вә уларниң аптомобиллири. 2009-Йили 4-сентәбир, үрүмчи.
AFP

Хитай һөкүмитиниң уйғур елиниң “муқимлиқи” вә “бихәтәрлики” ни қоғдаш нами астида сәрп қиливатқан ғайәт зор хираҗити ахбарат васитилиридә кәң орун алди. Көзәткүчиләр, хитай һөкүмитиниң уйғур елиниң муқимлиқи үчүн бунчә көп мәбләғ селишиға сәвәб болуватқан амиллар вә буниң ақивитини мулаһизә қилишмақта.

Уйғур ели даирилири ашкарилиған истатескилардин вә тәтқиқатчи адриян зензниң бу һәқтә “җеймис тавн фонди” журнилида елан қилған мақалисидә көрситилишичә, 2017‏-йили ичидә уйғур аптоном райониниң ички муқимлиқини сақлаш үчүн селинған хираҗәт алдинқи йилдикидин 92.5 Пирсәнт ешип, 16.9 Милярд долларға йәткүзүлгән.

Бу һәқтә америкидики “малийә вақти гезити” ниң хәвәр қилишичә, уйғур елиниң бихәтәрлик селинмисиниң өрләш нисбити хитайниң омумий ички бихәтәрликигә селинған мәбләғниң өрләш нисбитидинму 8 һәссә юқири болуп, бу мисли көрүлмигән бир әһвал икән.

“малийә вақти гезити” мухбири емилий фаң бу һәқтики мақалисидә, тәтқиқатчи адриян зензниң учурлирини нәқил елип туруп, хитайниң уйғур елида юқири техникилиқ назарәт системисини қурғанлиқини, 2016 ‏-йилидин бери районда 7000 дин ошуқ сақчи понкити тәсис қилғанлиқини, селиниватқан селинминиң районда ишқа елинған 100 миңдин ошуқ сақчиниң мааш тәминатидин тартип, юқиридики сақчи понкити вә камераларғичә болған кәң даиридә қоллинилғанлиқини билдүргән.

Америка-уйғур бирләшмиси рәиси илшат һәсән әпәнди сөзидә, хитай һөкүмитиниң уйғур елини ялғуз өзиниң иқтисадий күчигә ишинип туруп мушундақ юқири чиқим билән идарә қиливатқанлиқини билдүрди.

Америкидики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқатчиси һенрий шаҗески әпәндиму уйғур елидә ишлитиливатқан юқиридикидәк юқири пән-техника вә адәм күчигә зор мәбләғ кетидиғанлиқини тәкитләш билән биргә буниң хитай һөкүмитиниң уйғур елигә қаратқан сияситидики рошән өзгириштин дерәк беридиғанлиқини әскәртип өтти. У мундақ деди: “хитай һөкүмити та йеқинғичә уйғур елигә қаратқан сиясәтлиридә ‛тәрәққият‚ дегән сөзни көп ишләткән. Улар өзиниң нәзәрийәлиридә ‛районға тәрәққият елип кәлсәк, муқимлиқ яратқили болиду, милләтләр иттипақлиқи шәкиллинип, инақ җәмийәт бәрпа болиду‚ дегән идийәләрни көп тәшвиқ қилатти. Әмма йеқинқи бир йилдин буянқи ишлитиватқан сөзлиригә қарайдиған болсақ, бундақ гәпләрни асасән көргили болмайду. Бейҗиңдин чиқиватқан мулаһизиләрниң һәммисидә тәкитлинидиғини бихәтәрликни қоғдаш, чегра бихәтәрликини қоғдаштин ибарәт. Демәк, бу хитайниң сияситидики өзгириштин яки хитайниң уйғур елигә қаратқан сияситидә немини алдинқи пиланға қоюватқанлиқини көрситип бериду. Йәнә бир яқтин, биз буни хитай мәркизи һөкүмитиниң уйғур елини идарә қилишта башқа бир пикир-амали қалмиғанлиқиниң ипадиси, дәп чүшәнсәкму болиду”.

Йеқинда, канадада чиқидиған “йә шари вә почта гезити” уйғур елиниң муқимлиқи үчүн сәрп қилинған расхотни канада билән селиштуруп көргән вә хитайниң 2017‏-йили уйғур аптоном районида бихәтәрлик ишлириға сәрп қилған расхотиниң пүткүл канаданиң өткән йиллиқ бихәтәрлик селинмисидин 7 һәссә көплүкини билдүргән иди. Униңда ейтилишичә, 2017‏-уйғур аптоном районда бихәтәрликкә сәрп қилинған пул саламәтликкә селинған мәбләғдин 2 һәссә, иҗтимаий параванлиққа селинған мәбләғдин 11 пирсәнт ешип, уйғур райониниң маарипқа салған омумий мәблиғиниң 80 пирсәнтини игилигән.

Мақалида шаңхәй шәһири билән уйғур аптоном райони селиштурулған. Униңда ейтилишичә, шаңхәй билән уйғур ели иккисиниң нопуси охшаш болсиму, лекин шаңхәйниң бихәтәрлик селинмиси уйғур райониниң 5 дин биригә тоғра келидикән, әмма шаңхәйниң иҗтимаий параванлиқи үчүн селинған мәбләғ болса уйғур районидин 5 һәссә көп икән.

Һенрий шаҗески мана бу селиштурминиңму юқирида тилға елинған сиясәт өзгиришини испатлап беридиғанлиқини ейтиш билән биргә, нөвәттә хитайниң “бир бәлвағ бир йол қурулуши” ниңму уйғурларниң мәнпәәтидин чиқиш қилинмиғанлиқини ейтти. У сөзидә: “илгири хитай һөкүмити бу районға мәбләғ салғанда ғәрбни ечиш вә хәлқни намратлиқтин қутулдуруш дегәндәк сөзләрни ишлитип буниң йәрликтики уйғур қатарлиқ аз санлиқ милләтләргә йәткүзидиған мәнпәәтлиридин сөз ачатти. Бирақ бу бир бәлвағ бир йол сиясити болса пүтүнләй хәлқаралашқан бир сиясәт. У хитайниң ташқи дуня билән тиҗарий алақиси вә тәсири үчүн хизмәт қилиду. У бир иқтисадий тәрәққият пилани болған билән уйғурларни чиқиш қилған әмәс” деди.

Уйғур елини көзитип келиватқан нурғун мутәхәссисләр ши җинпиң оттуриға қойған “бир бәлвағ бир йол қурулуши” ниң хитай үчүн һәл қилғуч әһмийәткә игә болғачқа, бу қурулушниң дәрвазиси һесаблинидиған уйғур елиниң муқимлиқиниңму хитай үчүн шунчә муһимлиқини билдүрмәктә вә шу сәвәблик чен чуәнго йүргүзүватқан сиясәтләрниң бейҗиңдики мәркизий һөкүмәтниң зор күч билән қоллишиға еришиватқанлиқини, буниң йеқин кәлгүсидә аяғлашмайдиғанлиқини пәрәз қилишмақта. “малийә вақти гезити” ниң хәвәр қилишичә, нурғун көзәткүчиләр уйғур елидә нөвәттә иҗра қилиниватқан бу юқири пән-техникилиқ назарәт вә бихәтәрлик системисиниң кәлгүсидә пүтүн хитай миқясида иҗра қилиниши мумкинликидин әндишә қиливатқанлиқини баян қилған.

Илшат һәсән әпәнди вә һенрий шаҗески әпәндиләр бейҗиңдики қурултайда “хитай рәис ши җинпиңниң һоқуқ муддитигә қоюлған чәклиминиң бикар қилинишидин қариғанда хитайниң йәниму диктатор бир йолға қарап маңидиғанлиқи вә уйғур елидә йүргүзүлүватқан юқири техникилиқ назарәтниң пүтүн хитай миқясиға кеңийидиғанлиқини пәрәз қилиш мумкин”, дейишти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт