Илһам тохти "әркинлик мукапати" ға еришти

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2017-09-05
Share
marten-ennalis-ilham-toxti-1.jpg Илһам тохтиға берилгән мартен әнналис мукапатиниң нәқ мәйдан йиғини һәққидики елан. 2016-Йили 11-өктәбир, җәнвә.
Photo: RFA

Хитай түрмисидики уйғур өктичи зиялийси илһам тохти явропа парламентидики хәлқара кишилик һоқуқ мукапатлиридин бири болған "әркинлик мукапати" ға еришти.

Явропа парламентидики хәлқара либераллар бирләшмиси 2017-йиллиқ әркинлик мукапатини хитай түрмисидики уйғур өктичи зиялийси илһам тохтиға беришни рәсими қарар қилди. Мукапат тарқитиш мурасимини 11-айниң 30-күни голландийә өткүзидиғанлиқини ашкарилиди. Илһам тохтини бу мукапатқа хәлқара либераллар бирләшмисиниң явропа парламентидики әзаси илһан күчүк әпәнди намзат көрсәткән иди.

Илһам тохти гурупписиниң рәиси әнвәрҗан әпәнди явропа бирликиниң бу мукапатидин һәммидин бәкрәк сөйүнгән кишиләрниң бири болди. У бу мукапатниң илһам тохтиға берилгәнлики тоғрисида 31-авғуст күнила явропа парламентидики хәлқара либераллар бирләшмиси гуруһи хадимидин рәсими язма хәвәр тапшуруп алған.

Илһам тохти гурупписиниң әзаси, америкалиқ "хитайда өзгириш" тәшкилатиниң хадими сав яшө ханимму илһам тохтиниң явропа бирликиниң кишилик һоқуқ алий мукапати саналған әркинлик мукапатиға еришкәнлики мунасивити билән бүгүн зияритимизни қобул қилғанда, илһам тохтиниң явропада йәниму көп мукапатиға наил болушиға үмид билән қарайдиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: "өткән йили явропа парламентиниң 43 нәпәр парламент әзаси илһам тохтини сахаров мукапатиға намзат көрсәткән иди. Гәрчә илһам тохти бу мукапатқа еришәлмигән болсиму, кейин васлав хавел мукапатиға еришти. Уйғур зиялийси профессор илһам тохтиниң бу қетим әркинлик мукапатқа еришкәнликидин көп хурсән болдум. Биз илһам тохтини хәлқара кишилик һоқуқ мукапатлириға әң лайиқ намзат, дәп қараймиз. Чүнки у, һечқандақ шәкилдики зораванлиқни тәрғиб қилмиған, уйғур миллити учраватқан еғир зулумларни диалог йоллири билән һәл қилишни тәшәббус қилған гунаһи үчүн түрмигә бәнд қилинған бир бәхтсиз зиялий. Биз илһам тохтини явропа бирликиниң һәрхил хәлқаралиқ кишилик һоқуқ алий мукапатлириға намзат көрситиш хизмәтлирини давамлаштуруватимиз. Көплигән кишилик һоқуқ актиплири, хәлқаралиқ инсан һәқлири тәшкилатлири һәмдә явропа парламентиниң бир қисим әзалири бизниң һәрикитимизни қоллап кәлмәктә. Биз бу хизмитимизни таки илһам тохти әпәнди азад болғучә давамлаштуримиз."

Илһам тохтиниң ялғуз явропа бирликиниңла әмәс, хәлқараниң даңлиқ кишилик һоқуқ мукапатлиридин бири болған "әркинлик мукапати" ға еришкәнлики уйғурлар үчүн йәнә бир хуш хәвәр болди. Уйғур зиялийси профессор илһам тохти әпәнди бу йил явропа бирликиниң кишилик һоқуқ алий мукапати болған "васлав хавел мукапати" ға еришкән һәмдә сахаров мукапатиға намзат көрситилип, сахаров мукапатиниң талланған ахирқи төт намзати қатариға киргән. У йәнә бу йил германийәниң "ваймар кишилик һоқуқ мукапати" ға еришкән һәмдә 2016-йили "мартин әнналис мукапати" ғиму еришкән иди.

Әнвәрҗан әпәнди сөзидә, хәлқаралиқ кишилик һоқуқ мукапатлиридин бири болған "әркинлик мукапати" ға илгири бир қисим мәшһур затларниң наил болғанлиқиниму әскәртти.

Фирансийәлик хитайшунас, илһам тохти гурупписиниң мәсуллиридин мари холизман ханим явропа бирликиниң илһам тохтиға бәргән бу қетимқи мукапатиға болған хурсәнликини тилға елип, өзлириниң хелидин бери явропа парламентниң көплигән әзалириға уйғурлар вә илһам тохти мәсилисини аңлитиш билән мәшғул болуп кәлгәнликини тәкитлиди. У мундақ деди: "бу мукапат илһам тохтиға берилиши керәк. Бу мукапатқа илһам тохтидин өтә лайиқ намзат йоқ. Бизниң явропа парламентидики паалийәтлиримиз давамлишиватиду. Мән һәмкарлашқучилирим билән явропа парламентида түрлүк йиғинларға қатнишиватимән вә түрлүк учришишларда болуватимән. Кона-йеңи парламент әзалириға күнсери яманлишиватқан уйғур вәзийитини аңлитиватимиз. Илһам тохтиниң һазирғичә из-дерикини алалмайватқанлиқимизни, явропа парламентиниң бу ишқа көңүл бөлүши лазимлиқини ейтиватимиз. Парламент әзалири билән қандақ қилғанда хитайдики начар вәзийәтни өзгәрткили болидиғанлиқи, қандақ қилғанда уйғурларниң кишилик һәқ-һоқуқиға капаләтлик қилғили болидиғанлиқи вә қандақ қилғанда илһам тохтини азад қилғили болидиғанлиқи мәсилилири үстидә сөһбәтләр өткүзүватимиз. Биз парламент әзалириниң каллисиға илһам тохти мәсилисини қуюп, хитай һөкүмити билән болған сөһбәтләрдә бу мәсилини тилға елишқа түрткә болушқа тиришиватимиз. явропа парламентидики һәрқайси әлләрдин кәлгән парламент әзалирини бу ишқа көңүл бөлүшкә чақириватимиз. Йәни, ким билән алақә орнитиши имканимиз болса, шулар билән көрүшүп илһам тохти мәсилисини аңлитиватимиз. Буниң аз-тола нәтиҗиси болуватиду. Биз йәнә җиқ ишларни қилишқа тиришишимиз лазим. Бу муһим хизмәтни таки илһам тохти әркин дуняға қәдәм қойғичә йәнә давамлаштурушимиз керәк."

Бу йиллиқ "әркинлик мукапати" ни илһам тохтиға лайиқ көргән хәлқара либераллар бирләшмиси һәққидә әнвәрҗан әпәнди йәнә қисқичә изаһат берип өтти.

Мәлумки, хитай мәркизи милләтләр университетиниң профессори, уйғур өктичи зиялийси илһам тохти хитай пайтәхти бейҗиңда туруп уйғурларниң кишилик һәқ-һоқуқи тоғрисида пикир баян қилған вә хитай һөкүмитиниң миллий сияситини әйиблигәнлики сәвәблик 2014-йили 1-айниң 15-күни тутқун қилинип, шу йили 23-сентәбир үрүмчидә "бөлгүнчилик" җинайити билән әйиблинип муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған иди. У һазир үрүмчидики 1-түрмидә мәһкумлуқ һаятини баштин кәчүрмәктә.

Әнвәрҗан әпәнди бу йил ахирида "вамер кишилик һоқуқ мукапати" ни илһам тохтиға вакалитән тапшуруп алидикән.

Униң ейтишичә, илһам тохти явропа бирликидә барғансери тәсири йүксиливатқан бир шәхскә айланмақта. Бу йил 22-23-июн явропа бирликидә өткүзүлгән 35-нөвәтлик явропа иттипақи-хитай кишилик һоқуқ диалоги мәзгилидә, явропа иттипақи кишилик һоқуқ комитетиниң рәиси пиәр антонио панзәри әпәнди мәхсус баянат елан қилип, икки тәрәпниң диалог җәрянида түрмидики уйғур зиялийси илһам тохти мәсилисини чоқум тилға елишни тәкитлигән иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт