Türkiyediki ammiwi teshkilatlar xitayni ilham toxtini qoyup bérishke chaqirdi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2014-09-26
Share
ilham-toxti-turme.jpg Uyghur akadémik ilham toxti ömürlük qamaq jazasigha höküm qilinishtin burun 8 ay tutup turulghan türme. 2014-Yili 24-séntebir, ürümchi.
RFA

Kishilik hoquq teshkilatliri ilham toxti toghrisidiki sotning hökümige étiraz bildürdi. Sot jeryanining ochuq bolmasliqi, axbaratchilarning qatnishishigha ruxset qilmasliqi, sotqa qatnishish üchün ürümchige barghan chet'ellik diplomatlarning sot mehkimisige kirishige ruxset qilinmasliqi eng köp tenqid qilin'ghan mesililer qataridin orun aldi.

Türkiye metbu'atlirida, amérika, en'gliye, yawropa ittipaqi we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining, xitay sot mehkimisining ilham toxtigha muddetsiz qamaq jazasi höküm qilghanliqini adaletsizlik dep baha bergenliki we ilham toxtini qoyup bérishke chaqiriq qilghanliqi muhim xewer qatarida tarqitilghan bolsimu, türkiyening hazirghiche bu heqte resmiy bir bayanat élan qilmastin, sükütte turushining sewebi toghrisida héch qandaq uchur bérilmidi.
Ilham toxtigha bérilgen muddetsiz qamaq jazasi ijtima'iy uchur alaqe wasitiliridimu qattiq étirazlargha we tenqidke uchridi. Köpligen kishilik hoquq pa'aliyetchiliri we yazghuchilar xitay da'iriliri özining bir nélsun mandilasini ijad qilghanliqini ilgiri sürdi.

Türkiye milletchi heriket partiyisidin parlamént ezasi sinan oghan ependi türkiye parlaméntida söz qilip, türkiye hökümitining Uyghurlargha yéterlik derijide ige chiqmighanliqini, xususen ilham toxti mesiliside türkiye kishilik hoquq komitétining sükütte turghanliqini tenqid qildi we parlamént tarmiqidiki kishilik hoquq komitétigha xitab qilip mundaq dédi: bu yerde kishilik hoquq komitétining bashliqi ayxan sefer'üstin'ge xitab qilimen, dunyada nurghun weqeler yüz béridu, emma türklerge qarshi élip bériliwatqan iskenje we haqaretlerge qarita türkiye parlaménti kishilik hoquq komitéti héch ish bolmighandek bexiraman olturidu, sherqiy türkistanda türk we musulman bolghanliqtin bashqa héch qandaq bir jinayiti bolmighan we 70 yashliq anisi bilen türmige qamalghan ilham toxtigha iskenje qiliniwatidu, u naheqchilikke uchrawatidu, emma türkiye parlaménti kishilik hoquq komitéti bir tal qilinimu tewretmey sükütte turuwatidu, siler türkiye kishilik hoquq komitéti bolush süpitinglar bilen iskenjige we naheqchilikke uchrighan türklerni bu komitétning mesilisi qatarigha almamsiler? kishilik hoquq komitétining bashliqi hörmetlik ayxan sefer'üstin ependini bu parlamént munbirige chiqip türk xelqige chüshenche bérishke chaqiriq qilimen.

Sherqi türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchisi ilham toxtining muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqigha da'ir bayanatida mundaq déyilgen: insan heqliri teshebbuschisi ilham toxti, xitay mehkimisi teripidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilindi.

Ilham toxti, xitay qanunliri we Uyghur aptonom rayonining qanunlirigha tayinip Uyghurlarning heq ‏-hoquqliri we erkinlikini telep qilghanliqi üchün bölgünchi atilip jazagha tartildi. Ilham toxtining xitaygha qarshi heriket qilghan yaki namayish orunlashturghan héchbir heriket we teshkilat bilen alaqisi yoqluqini xitay da'irilirimu yaxshi bilidu. Ilham toxti xitay da'irilirining Uyghurlargha qaratqan bésim siyasiti we heqsizliqlirini tenqid qildi we maqaliler élan qilish arqiliq heqiqetni otturigha qoydi. Uyghurlar üchün xitay asasiy qanuni teripidin étirap qilin'ghan heq we erkinlikni qoghdidi. Uning maqalilirining héchbiride sherqi türkistanni xitaydin ayrish yaki xitayni parchilashqa oxshash idiyening yoqluqi nahayiti ochuqtur, peqet asasiy qanun'gha asasen Uyghurlargha erkinlik bérilishini, heqsizliq qilinmasliqini tilgha alghanliqi üchün qamaqqa élindi.

Biz sherqi türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyiti bolush süpitimiz bilen, xitayning ilham toxtigha qilghan bu naheq jazasini eyibleymiz we lenet oquymiz. Ilham toxtining héch qandaq jinayiti yoqtur. U peqet heq sözligenliki üchün jazagha tartildi. Xitay da'iriliri uninggha töhmet qiliwatidu we jinayetchi körsitish üchün yalghan we saxta delillerni ispat qiliwatidu. Ilham toxti bir ziyaliy, Uyghurlardin yétiship chiqqan iqtisadshunas proféssor we tetqiqatchi, ilham toxti peqet Uyghur türklirining insani heq we erkinliki bilen yashishini, xitaylar qandaq erkin yashisa, Uyghurlarningmu oxshash shekilde erkin we hörlüki bilen yashishini telep qilghanliqi üchün qamaq jazasigha höküm qilindi.

Ilham toxtini peqet sherqi türkistanliqlar emes, bashqa nurghun xitaylarmu nahayiti yaxshi köridu we hörmet qilidu. Ilham toxti eslide Uyghur mesiliside xitay da'irilirining kemchilik we xataliqlirini esletkenliki, heqiqetni bayan qilghanliqi, xitaylar bilen Uyghur türklirini tinchliqqa élip kélishke tirishqanliqi üchün xitay uninggha rehmet éytishning ornigha, uni türmige tashlidi we muddetsiz qamaq jazasigha höküm qildi. Xitay Uyghurlarning asasiy qanun'gha we xitay da'irilirige bolghan ishenchini yene bir qétim yoqatqan boldi. Buningda yoqitip qoyghini xitay boldi, chünki xitay sherqi türkistanda we xelq'arada özining étibarini yoqatqan boldi. Nurghun xelq'ara teshkilatlar bu naheq jazagha étiraz bildürdi we xitayning Uyghurlargha adil qarimaydighan, milletchilik, terepbazliq meydanini körgen boldi.

Proféssor ilham toxtining héchqandaq jinayiti yoq, u heqiqetning qoghdighuchisi, Uyghurlarning awazi we ümid menbesi bolghan idi. Ilham toxtini qamaq jazasigha höküm qilish Uyghurlarning awazini boghush, erkinlik, tinchliq we insan heqlirini depsende qilish hésablinidu.

Biz sherqi türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyiti bolush süpitimiz bilen, ilham toxtining muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinishini siyasiy, adil bolmighan we heq-hoquq depsende qilin'ghan naheq bir jaza dep qaraymiz. Xitayning ilham toxtini shertsiz erkin qoyup bérishini telep qilimiz.

Türk ojaqliri teshkilati efyun qarahisar shöbe re'isi doktor yawuz osman ependi ilham toxti toghrisida xitaygha bolghan naraziliqini ipadilep bayanat élan qildi.

Bayanatta mundaq déyilgen: uning jinayiti tinch usul bilen öz xelqining heq-hoquqlirini mudapi'e qilishqa urun'ghan, Uyghurlargha qarshi yürgüzülgen bésim siyasetlerni ipade erkinlikini qollinip ochuq we jasaretlik halda otturigha qoyushtin ibaret jinayiti bolghan proféssor ilham toxtining, wetenni parchilash, bölgünchilik qilish bilen jazalinip muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqi we mal-mülkining tonglitilghanliqi élan qilindi. Bizning sükütte qélishimiz we perwasizliqimiz Uyghur xelqini chongqur qayghugha saldi, axbarat we téléwiziye qanallirimu tutulghan, türmige qamalghan we öltürülgen musulman Uyghurlargha yéterlik derijide ehmiyet bermidi. Sherqiy türkistan we Uyghur türklirining ichimizni azablaydighan ehwalini körmeske sélish bizni tarixi bir xataliqqa we uwalliqqa duchar qilidu.

Derhal dölet we xelq bolüsh süpitimiz bilen, bashta b d t we amérika qatarliq xelq'ara jama'etni heriketlendürüp, sot qararining adil bolmighanliqini we ilham toxtini aqlash üchün qedem bésilishi kérek. Nale-peryad qilghanlar aldida éghizlar süküt qilsimu, wijdanlar sükütte turalmaydu. Dunyaning her qaysi jaylirida zulum astida ingrawatqan kishilerge yardem qilghan we köngül bölgen'ge oxshash jinayiti peqetle musulman we türk bolghan qérindishimiz ilham toxtini qotuldurush üchünmu köngül bölüshimiz kérek.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet