Бир тибәт зиялийси : «һәр икки милләт хитайдин қутулушни арзу қилиду»

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2017-01-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Муһаҗирәттики тибәт аял, өзини көйдүрүвалған тибәт яшниң рәсимини көтүрүп көз йеши қилмақта. 2012-Йили 30-сентәбир.
Муһаҗирәттики тибәт аял, өзини көйдүрүвалған тибәт яшниң рәсимини көтүрүп көз йеши қилмақта. 2012-Йили 30-сентәбир.
AFP

Тибәт зиялийси тәнзин ханим уйғурлар вә тибәтликләрниң әркинлик йолидики күрәшлиридики ортақлиқ вә пәрқләр һәққидә тохталди.

Хәлқара тибәт һәрикитиниң шиветсарийәдики мәсуллиридин бири болған тәнзин ханим 17-январ хитай рәиси ши җинпиңға қарши җәнвәдики б д т бинаси алдида елип берилған намайиш җәрянида зияритимизни қобул қилип, уйғурлар вә тибәтликләрниң әркинлик үчүн елип бериватқан күрәшлиридә тутуватқан йоллиридики ортақлиқлар вә пәрқләр һәққидә қарашлирини оттуриға қоюп өтти.

Тәнзин ханим алди билән тибәтниң нөвәттики вәзийити һәққидә сориған соалимизға җаваб бәргәндә, сөзини «тибәт көймәктә! дуня көрмәктә, әмма ярдәм йоқ» дегән ибариләр билән башлиди. У мундақ дәйду: «тибәт 1959-йилидин буян хитайниң зулумиға учрап кәлди. Тибәт хәлқи буддист бир хәлқ. Тибәтләр өз дини билән яшашни, өз тилида сөзләшни, өз мәдәнийитини сақлап қелишни, өзиниң миллий мәктәплиридә оқушни халайду. Бирақ, тибәт хәлқиниң миллий кимликигә тәвә болған алаһидиликләрниң һәммиси хитайниң түрлүк чәклимилиригә учрап келиватиду. Демократийә, әркинлик тәләп қилған тибәтликләр түрмиләргә қамиливатиду яки өлтүрүлүватиду. Сөз әркинлики, ибадәт әркинлики, йиғилиш әркинлики дегәндәк әқәллий һәқләрдин мәһрум қилиниватиду. Сиясий зораванлиқлар астидики тибәтликләр өз вәтинидә 2-дәриҗилик пуқралиқ муамилисигә учраватиду. Ишсизлиқ, һоқуқсизлиқ, намратлиқ тибәтликләрниң җенини қийнимақта. Һазир хитайниң түрмисидә 2 миңдин артуқ тибәт өктичиси дәрд тартиватиду. Тибәт көймәктә! дуня көрмәктә, әмма ярдәм йоқ.»

«Сизчә, уйғурлар вә тибәтликләрниң миллий муҗадилисидики ортақ тәрәпләр вә пәрқлиқ тәрәпләр қайсилар?» дегән соалимизға у мундақ дәп җаваб бәрди: «уйғур вә тибәтликләрниң диний етиқади охшимайду, әмма тартиватқан дәрдлири охшайду. Бу һәр икки милләт хитайдин қутулушни арзу қилиду вә бу йолда күрәшлирини давам қилдуруватиду. Лекин, биз буддист бир хәлқ болуш сүпитимиз билән ғайимизгә тинчлиқ васитилиригә тайинип, диалог шәклидә йетишни халаймиз, бәзи уйғурларға охшаш бомба билән әмәс. Һазирға қәдәр яш-қери болуп 145 тибәтлик өзини көйдүрүп ташлиди. Үстилиригә бензин яки йемәклик майлирини чечип өзигә от қойған бу тибәтликләрниң бир қисми шу һаман өлди, бир қисми хитай даирилири давалашқа иҗазәт бәрмигәнлики үчүн аста-аста қийнилип өлди. Йәни, тибәтликләр дүшминигә қоллинидиған усулни өзигә қоллиниш арқилиқ дуняниң һесдашлиқини қозғашни, тинч шәкилләрдә ғайисигә йетишни мәқсәт қилмақта. Уйғурлар болса өз вәтинидә тартиватқан зулумға чидимай, һакимийәтниң зорлуқ-зомбулуқлириға зорлуқ, зораванлиқ билән җаваб қайтурмақта. Уйғурларниң күрәш усулиға һөрмәт қилимән, әмма бир буддист болуш сүпитим билән қоллимаймән.»

Тибәт зиялийси тәнзин ханим бу икки милләтниң ғайиси тоғрисидики қарашлирини мундақ шәрһлиди: «биз тибәтликләр 1984-йилидин башлап мустәқиллиқтин ваз кечип, алий аптономийә йолини талливалдуқ. Мәқсәт, қан төкүлүштин сақлиниш, тибәт вә хитай оттурисидики барлиқ мәсилини диалог йоллири билән һәл қилиш. Гәрчә буниңдин бирәр нәтиҗигә еришәлмигән болсақму, тибәт хәлқиниң һаятида зәрричә иҗабий өзгириш яриталмиған болсақму вә һәтта тибәтниң вәзийити барғансери начарлишип кетиватқан болсиму, биз йәнила бу йолимизни давам қилимиз. Әгәр хаталашмисам, уйғурларниң ғайиси һазирму мустәқиллиқ. Һәркимниң таллаш һоқуқи бар. Бирақ, қайсила йолни таллимайли, һәр икки милләтниң еришмәкчи болғини хитай зулумдин халий бир вәтән. Тинч, хатирҗәм, өз кимликлиримиз билән яшаш бизниң һоқуқимиз. Әслидә хитайниң башқа дөләтниң земиниға бесип кирип, у йәрниң игиси болған хәлқләргә зулум қилишиға һәққи йоқ иди.»

«Сиз уйғурларни қанчилик чүшинисиз? уйғурлар һәққидә немиләрни ойлайсиз?» дегән соалимизға у мундақ җаваб бәрди: «мән уйғурларниңму өзиниң вәтинидә хатирҗәм яшайдиған бир күнләргә еришишини арзу қилимән. Уйғурлар һәққидә аңлиғанлиримға асасланғанда, уйғурлар пәқәт уйғур болғанлиқи үчүнла өз вәтинидә вә хитайда һесабсиз қийинчилиқларға дуч келиватиду. Бастурушларға, өлтүрүшләргә учраватиду. Һечқандақ бир дөләтниң иккинчи бир дөләтниң земиниға бесип кирип, у йәрдә қирғинчилиқ елип бериши, зулум қилиши, игилик һоқуқидин мәһрум қоюши тоғра әмәс. Тоғра болмайла қалмастин, бәлки бу таҗавузчилиқ вә җинайәттур. Мән уйғурларниң азадлиқ йолидики күрәшлирини қоллаймән. Бирақ юқирида ейтип өткинимдәк, бир тибәтлик буддист болуш сүпитим билән тинчлиқни тинчлиқ арқилиқ, сөзлишиш арқилиқ қолға кәлтүрүшни тәшәббус қилимән. Әксичә, зораванлиқ вә бомбиға мураҗиәт қилишни қоллимаймән.»

Сөһбитимиз әснасида, тибәтликләрниң «оттура йол сиясити» дин бәзи тибәтликләрниң наразилиқини, тибәттики өзини көйдүрүвелиш һәрикитигиму қаршилиқини билдуқ. Тәнзин ханимниң сөзлиридин мәлум болушичә, бир қисим тибәтликләр далай ламаниң «оттура йол сиясити»ниң нәтиҗисигә гуман билән қарайдикән. Йәнә бир қисим тибәтликләр өзигә от қоюшниң үнүмигә сәлбий позитсийә тутидикән. Уларниң қаришичә, тибәтләрни йоқитиш әслидила хитайниң мәқсити болуп, өзини көйдүрүп өлтүрүш, әмәлийәттә хитайниң күткән йеридин чиқидикән. Һазирға қәдәр 145 тибәтлик өзини көйдүрүвалған болсиму, дуняниң йетәрлик дәриҗидики һесдашлиқиға еришәлмигән вә хитайниң тибәттики сияситини қилчиму юмшиталмиған. Буниң әксичә, тибәттики вәзийәт уйғур дияридики вәзийәткә охшашла барғансери начарлишип барған. Әмма, муһаҗирәттики тибәтликләрниң өз вәтини үчүн хизмәт қилиш ирадиси йәнила мустәһкәм болуп, улар ахирқи ғайилири үчүн бәдәл төләшни миллий вә кишилик мәҗбурийәт дәп тонуп кәлмәктикән.

Иҗтимаий таратқуларда 19-январ тарқитилған син филимлиригә асасланғанда, бир қисим тибәтликләр 18-январ күни б д т бинаси алдида намайиш өткүзүп, шиветсарийә сақчи даирилири тәрипидин қолға елинған. 17-январ бу йәргә йүзләрчә уйғурлар, тибәтликләр, фалүнгуңчилар һәмдә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири җәм болуп, хитай рәиси ши җинпиңға қарши намайиш елип барған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт