2014-Йили чеградин қачқан уйғурларниң көпийиши диққәт қозғиди

Мухбиримиз меһрибан
2015.01.28
gumandar-xewir-pingshyang-1.jpg Гумандар хевир мәт XXX ниң 19-январ пиңшяңдики бир тағда хитай қораллиқ күчлири тәрипидин тутулуп, елип меңилған көрүнүши.
weibo

Хитай мәркизи телевизийә истансиси өткән һәптә тарқатқан һөҗҗәтлик филимда 2014-йили хитай чеграсидин вийетнам, тайланд, малайшия қатарлиқ шәрқий җәнуби асия дөләтлиригә қачқан уйғурлар сани вә һазирғичә хәлқараға ашкариланмиған бирқанчә қетимлиқ тоқунушлар һәққидә тохталған. 2014-Йили хитай чеграсини бузуп чәтәлләргә қачқан уйғурлар сани вә уларниң немә үчүн хитайдин қечишқа мәҗбур болуши, нөвәттә чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири вә хәлқара җәмийәт диққәт қиливатқан мәсилиләрниң биригә айланмақта.

Нөвәттә хәлқара мәтбуатларда бултур 2009-йилдики 5-июл үрүмчи вәқәсидин буян хитайда уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлири әң көп йүз бәргән вә хитай чеграсини бузуп чәтәлләргә қачқан уйғурлар сани әң көп болған йил дәп тәрипләнмәктә. 2014-Йилдики дөләт вәзийити һәққидә хәвәр бәргән хитайниң һөкүмәт аппаратлиридиму бу нуқта гәвдиләнмәктә.

20-январ хитай мәркизи телевизийиси тарқатқан һөҗҗәтлик филимдин ашкарилинишичә, 2014-йили хитайниң гуаңши, йүннән қатарлиқ өлкилиридики вийетнам, тайланд қатарлиқ шәрқий җәнуби асия әллиригә өтидиған чегралирида 262 қетим чеградин қечиш вәқәси йүз бәргән. Чеградин қачқан уйғурлар сани 852 гә йәткән. 352 Адәм чеградин қечиш җәрянида тутқун қилинған яки вийетнам қатарлиқ дөләтләр тәрипидин хитайға қайтуруп берилгән.

Филимда баян қилинишичә, 2014-йил 1-айдин 4-айға қәдәр вийетнам чеграсидин қачқан уйғурлар сани 300 дин ашқан. Даириләр хәвиридә хитайниң гуаңши вә йүннән өлкилири арқилиқ вийетнамға тутишидиған чегра еғизлиридин қечиш вәқәлиридин 18-апрел вийетнам бейфең чегра еғизида уйғурларни етиветиш вәқәси, 12-июн чеградин қечиш вәқәси, 14-авғуст йүннән шишуаң бәнна чеграсидин қечиш вәқәси, 29-авғуст йүннән веншән чегра сақчиханисидики пичақлиқ һуҗум, 30-авғуст гуаңши бейфең чегра еғизида йүз бәргән чеградин қачқан минибосни тосуш вәқәси, 8-өктәбир вийетнам сақчилири 16 уйғурни қайтуруп бериш вәқәси қатарлиқлар һәққидә бирқәдәр тәпсилий тохталған.

Филимда тилға елинған бирқанчә қетимлиқ чеградин қечиш вәқәлириниң һәммисидә дегүдәк чеградин қачқан уйғурлар билән чегра қаравуллири арисида тоқунуш йүз бәргәнлики тилға елинған. Филимда бу тоқунушларниң җәряни һәққидә тохтилип, чегра сақчилириниң тәкшүрүшигә наразилиқини ипадилигән уйғурларниң пичақ қатарлиқлар иптидаий қораллар арқилиқ қаршилиқ көрситип сақчиларни өлтүргән вә яриландурғанлиқи, бу сәвәбтин чеградин қачқан уйғурларни етиветиш вәқәлири йүз бәргәнлики алаһидә әскәртилгән.

Мәсилән, 18-апрел вийетнам бейфиң сода еғизиниң вийетнам чеграси ичидә чүш мәзгилидә йүз бәргән тоқунушта икки вийетнам сақчиси чеградин қачқан уйғурларниң һуҗумида өлгән, 5 нәпири яриланған. Чеградин қачқан 16 уйғурдин 6 әр өлгән. Хәвәрдә дейилишичә, вийетнам сақчилириниң қоршавида қалған икки уйғур өзини бинадин ташлап өлүвалған. Булардин абдулла исимлик йигит өзини бинадин ташлаш алдида “аллаһу-әкбәр! йоқалсун капирлар” дәп шоар товлиған.

Хитай чеграсини бузуп қачқан уйғурлар топида аяллар вә балиларму бар болуп, хитай даирилири тарқатқан һөҗҗәтлик филимда 18-апрел вийетнам бейфиң чегра еғизида йүз бәргән қечиш вәқәси һәққидики баянида, вәқәдин кейин вийетнам сақчилири хитайға қайтуруп бәргән уйғурларниң аблиз ибраһим қатарлиқ икки яридар, рәйһангүл қатарлиқ 4 аял вә балилардин тәркиб тапқанлиқини тилға елип, чеградин қечишқа урунған уйғурларниң чегра сақчилирини һәрбий күч қоллинишқа амалсиз һаләттә қалдуруш үчүн, өз сепигә аяллар вә балиларниму қошувалғанлиқини әскәрткән.

Чеградин қечиш җәрянида йүз бәргән қанлиқ вәқәләрниң көпинчиси чегра сақчилириниң уйғурларни чеграда тосувелип, уларни тәкшүрүш давамида йүз бәргән. Филимда баян қилинишичә, 29-авғуст йүннән веншән сақчиханисида йүз бәргән сақчиларға пичақлиқ һуҗум қилиш вәқәси, сақчиларниң тәкшүрүшигә қаршилиқ қилған алимҗан азад исимлик уйғур яшниң өтүкиниң қончиға селивалған пичақ билән сақчиларға һуҗум қилиши сәвәбидин йүз бәргән. Алимҗан азад пичақ билән 5 нәпәр сақчини яриландурған, кейин өзиму сақчилар тәрипидин етиветилгән. Филимдин мәлум болушичә, алимҗан 2011-йили“қанунсиз диний нәшр буюмлирини сатқан” дегән баһанидә тутқун қилинип бир мәзгил түрмидә ятқан. У түрмидин чиққандин кейин өз юртида туруш имканийити болмиғанлиқи үчүн чәтәлгә чиқип кетишкә мәҗбур болған.

Даириләр һөҗҗәтлик филимда йәнә, чеградин қачқан уйғурларниң қечиш мәқсити һәққидә тохтилип, уларниң арисида чәтәлләрдики аталмиш “исламий террорлуқ тәшкилатлири” ниң тәшәббуси билән “һиҗрәт” үчүн маңған уйғурлар, уларниң аяллири вә балилириму барлиқини тилға алған, тутқун қилған уйғурларни телевизорда сөзлитиш арқилиқ бу уйғурларниң чәтәл тор бекәтлиридә тарқалған “ислам җиһатчилиқи”ға аит филимларниң тәсиригә учриғанлиқини алаһидә әскәрткән. Әмма, бу уйғурларниң немә сәвәбтин вә қандақ шараитта чәтәлләргә қечиш йолини таллиғанлиқи һәққидә тохталмиған.

Филимда йәнә уйғур аптоном райониниң чегра еғизидин қечиш вәқәлиридин хотән гума 18-авғуст чеградин қечиш вәқәси, хотән гума 5-ноябир чеграда тутқун қилиш вәқәси, 1-декабир хотән қарақаш вәқәси қатарлиқларму нәқил елинған. Даириләр бу вәқәләрдә тутқун қилинған уйғурларни телевизорда сөзлитип, уларниң аталмиш “қанунсиз диний тәшвиқатларниң тәсири” сәвәбидин “һиҗрәт” үчүн чеградин қечиш йолини таллиғанлиқини билдүргән.

Чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири уйғурларниң чеградин қечиш вәқәлиригә хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан миллий бастуруш сиясити сәвәб болғанлиқини илгири сүрмәктә.

Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит әпәнди уйғурларниң хитай чеграсини бузуп қечишиға алди билән хитай һөкүмитиниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан диний бастуруш сиясити вә миллий кәмситиш сиясити сәвәб болуватқанлиқини тәкитлиди. У йеқинқи бирқанчә йилдин буян барғанчә көпийиватқан уйғурларниң чеградин қечиш вәқәлири һәққидә тохтилип, уйғурларниң туғулған юрт -маканлирини ташлап чәтәлләргә қечишқа мәҗбур болушида хитай һөкүмитиниң еғир мәсулийити барлиқини билдүрди.

Дилшат ришит йәнә хитайниң һөҗҗәтлик филимида тәкитләнгән “чеградин қачқан уйғурлар диний радикаллиқ идийисиниң тәсиригә учрап, һиҗрәт үчүн чеградин қачқан” дегән тәшвиқатини әйибләп, “диний етиқад әркинлики тартивелинған, тирикчилик йоли етилгән уйғурлар нөвәттә ят әлләргә чиқип кетишкә мәҗбурлиниватиду. Уйғурларниң бундақ бир йолни таллишиға әлвәттә алди билән хитай һөкүмити җавабкар болуши керәк. Хитай һөкүмити нөвәттә уйғурлар үстидин йүргүзүватқан миллий вә диний бастуруш сияситини тохтатмиса техиму еғир ақивәтләр йүз бериши мумкин!” деди.

Дилшат ришит әпәнди сөзиниң ахирида йәнә, нөвәттә хитай чегралирини бузуп чәтәлләргә қечиш йолини таллиған уйғурларниң өзи барған дөләт вә район вәзийитидики пәрқләр, ана юртидин айрилған сәрсанлиқ һаятида, әлвәттә һәр хил йолни таллашқа мәҗбур болғанлиқини, шуңа йүз бериш еһтимали болған һәр хил ақивәтләрдин сақлиниш тәсликиниму әскәртип, уйғурларни өзиниң һаяти бихәтәрлики тәһдиткә учрайдиған әң яман ақивәткә қалғанға қәдәр, чеграни бузуп қечиш йолини таллимаслиқини мураҗиәт қилди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.