Туран қурултийидики мәңгүташлар хатириси

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016.09.06
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
turan-majar-wengiriye-qurultay-08.jpg Мәңгүташ. 2016-Йили 12-авғуст, будапешт венгирийә.
RFA/Ekrem

Венгирийә пайтәхти будапештта өткүзүлгән 6-нөвәтлик туран қурултийи мәйданиға қоюлған “мәңгүташ”лар хатириси кишиләрниң диққитини тартқан.

8-Айниң 12-15-күнлири венгирийә пайтәхти будапештта өткүзүлгән 6-нөвәтлик туран қурултийи мәйданиға “мәңгүташ”лар хатириси қоюлған болуп, 150 миң кишиниң қатнашқанлиқи илгири сүрүлгән бу қурултайда “орхун абидилири”ниң бу тәқлидий образи кишиләрниң алаһидә диққәт-етибариға еришкән.

Мәлум болғинидәк, уйғур тарихи язмилирида “орхун абидилири” дәп аталған мәңгүташлар көктүрк ханлиқи вә милади 744-йилидин 840-йиллириғичә дәвр сүргән орхун уйғур ханлиқи дәвригә мәнсуп болған мәңгүташ язма ядикарлиқлирини көрситиду.

Көктүрк ханлиқиға аит ядикарлиқлардин “билгә қаған мәңгүтеши”, “тунюқуқ мәңгүтеши”, “көлтекин мәңгүтеши” мәшһур болса, орхун уйғур ханлиқиға талиқ ядикарлиқлардин “терхен мәңгүтеши (тарят мәңгүтеши)”, “моюнчур қаған мәңгүтеши”, “тес мәңгүтеши”, “тоққуз уйғур қаған мәңгүтеши тоққуз уйғур ай тәңридә қут болмиш алип билгә қаған мәңгүтеши”, “севрей мәңгүтеши”, “судеҗин мәңгүтеши” қатарлиқлар диққәткә сазавәрдур.

8-Әсирдин 9-әсирниң оттуриғичә болған дәврләргә тәәллуқ болған бу мәдәний мираслар уйғур қатарлиқ түркий милләтләр шу заманларда яшиған моңғулийә яйлақлиридин тепилған болғачқа, түрк-роник йезиқи яки орхун - йәнсәй йезидики бу абидиләрниң бир қисмиға тепилған җайниң нами қоюлған.

6-Нөвәтлик туран қурултийи мәйданиға қоюлған “мәңгүташ”лар хатирисигә “көлтекин, билгә қаған вә тунюқуқ мәңгүтеши” дәп йезилған. Тарихий язмиларда баян қилинишичә, билгә қаған көктүрк ханлиқиниң қурғучиси илтәриш қутлуқ қағанниң оғли болуп, милади 683-йили дуняға кәлгән. 716-Йили 32 йешида тәхткә чиққан. 734-Йили өлгән. Тунюқуқ вә көлтекинләр униң вәзири болған. Буларниң һәр биридин ташқа пүтүлгән язма абидиләр сақлинип қалған.

6-Нөвәтлик туран қурултийиға қатнашқан д у қ баш катипи долқун әйса әпәнди, бу қурултайда ай юлтузлуқ көк байрақ алаһидә һөрмәткә еришипла қалмай, уйғурлар билән зич алақилиқ болған “мәңгүташ”лар хатириси арқилиқ уйғур тарихиниң тонулушиғиму пурсәтләр яритилғанлиқини илгири сүрүп, буниң иптихарлинишқа тегишлик бир һадисә болғанлиқини тилға алди.

6-Нөвәтлик туран қурултийи мәйданиға қоюлған “мәңгүташ” лар хатирисигә “билгә қаған мәңгүтеши” дики “хитай миллитиниң сөзи татлиқ, йипәк рәхтлири юмшақ икән, татлиқ сөз, юмшақ рәхтлири билән йирақтики милләтләрни алдап өзигә йеқинлаштуридикән...Татлиқ сөзлиригә, юмшақ йипәк рәхтлиригә алдинип көплигән түрк миллити һалак болди” дегән вәсийәтләр киргүзүлгән.

Миң йилдин артуқ тарихқа игә бу вәсийәтләр түрк вә уйғур зиялийлириниң язмилирида бүгүнки күнләрдиму пат-пат көзгә челиқип турмақта.

Уйғур вәкиллирини башлап 6-нөвәтлик туран қурултийиға қатнашқан д у қ муавин рәиси үмид агаһи әпәнди “мәңгүташ”лар хатириси һәққидә өз қарашлирини оттуриға қоюп өтти.

Дәрвәқә, 6-нөвәтлик туран қурултийида д у қ рәһбәрлири үчүн һазирланған уйғур чедириму қандаш милләтләрниң қизиқ зиярәтгаһиға айланған иди.

Аянки, уйғур, һон яки башқа түркий милләтләр қәдирләп тәтқиқ қиливатқан һәмдә чәтәл алимлириму қизиқиватқан ташқа оюлған бу язма вәсиқиләр көктүрк ханлиқи шундақла орхун уйғур ханлиқи дәвридики қаған вә вәзирләрниң һәрбий йүрүшлири, қошна әлләр билән болған уруш вә түрлүк мунасивәтләр, қағанлиқларниң тәзкирә-тәрҗимиһали, ханлиқниң тарихи қатарлиқларға мунасивәтлик болуп, 7-әсирдин 10-әсиргичә болған арилиқтики түркий милләтләрниң тили, тарихи, етнографийиси, әдәбияти, җуғрапийиси, җәмийәт әһвали, мәдәнийити қатарлиқларни чүшиништә муһим һөҗҗәтлик ролиға игә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.