Amérika bilen hindistan ottura asiya diplomatiyeside Uyghur mutepekkurlirining pikir bayliqidin paydilanmaqta

Muxbirimiz qutlan
2016-08-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye t r t awazi téléwiziyisi 11-esirdiki büyük Uyghur pelsepe alimi yüsüp xas hajip we uning nadir esiri qutadghubilik toghrisida mexsus programma tarqatti.. 2012-Yili öktebir, türkiye.
Türkiye t r t awazi téléwiziyisi 11-esirdiki büyük Uyghur pelsepe alimi yüsüp xas hajip we uning nadir esiri qutadghubilik toghrisida mexsus programma tarqatti.. 2012-Yili öktebir, türkiye.
RFA/Arslan

3-Awghust washin'gtonda chaqirilghan amérika bilen ottura asiyadiki 5 dölet diplomatiye ministirlirining soda, énérgiye, iqtisadiy tereqqiyat, térrorluqqa qarshi ortaq küresh élip bérish we kilimat özgirishige taqabil turush qatarliq mesililer heqqidiki hemkarliq yighini közetküchilerning diqqitini qozghidi.

Qiziqarliqi shuki, amérika dölet ishliri ministiri jon keri özining qarshi élish sözide 11-esirde ötken Uyghur mutepekkuri we sha'iri yüsüp xas hajibning "Qutadghu bilik" dastanidin mundaq bir misrani neqil keltürgen:

"11-Esirde ötken sha'ir yüsüp xas hajib mundaq dep yazghan iken: 'diplomatik elchi choqum pazil, aqil, parasetlik we jesur bolushi kérek.' shek-shübhisizki, u tekitligen yuqiriqi ölchemler bügün üchünmu intayin yuqiri ölchemlerdur!"

Amérika dölet ishliri ministiri jon keri özining ottura asiya diplomatiyeside yüsüp xas hajibning "Qutadghu bilik" namliq esiridiki diplomatik elchining süpetliri heqqide yézilghan yuqiriqi misrani neqil keltürüshi analizchilarning küchlük diqqitini qozghidi.

Bu heqte pikir bayan qilghan sha'ir exmetjan osman amérika dölet ishliri ministiri jon kerining yüsüp xas hajiptin neqil keltürüp sözlishi ottura asiya jumhuriyetlirige bérilgen bir signal bolushi mumkin, deydu.

Tekitleshke tégishlik bir nuqta shuki, ötken yili hindistan bash ministiri naréndra modi qazaqistan'gha qilghan dölet ziyaritide abduréhim ötkürning "Iz" namliq shé'irini hindistanning ottura asiya istératégiyesidiki ilham piltisi qilghan idi.

Modi ötken yili 7-iyul küni qazaqistan paytexti astanadiki nezerbayéf uniwérsitétida nutuq sözligen. Qazaqistan bash ministiri kerim mesimof modigha hemrah bolghan we uning nutiqini anglighan.

Hindistan bash ministiri modi öz nutqida hindistan bilen ottura asiyaning tarixtin buyan dawamliship kelgen intayin qoyuq siyasiy, iqtisadiy we medeniyet alaqilirini eslige keltürüsh tesewwurini otturigha qoyghan. U nutqining axirida Uyghur sha'iri abduréhim ötkürning "Iz" namliq shé'irini oqush arqiliq anglarmenlerning keypiyatini intayin yuqiri pellige kötürgen.

Undaqta, hindistan bash ministiri modi astanadiki nutqida néme üchün Uyghur sha'iri abduréhim ötkürning shé'irini oqughan? modining bu shé'irni oqushtiki chiqish nuqtisi we orta asiyadiki chong dölet bolghan qazaqistan'gha bergen signali zadi néme?

Iqtisad penliri doktori, amérikidiki jorji washin'gton uniwérsitétining tekliplik oqutquchisi perhat bilgin ependi bu heqte munularni ilgiri süridu:

"Hindistan tarixtin buyan orta asiya bilen siyasiy, iqtisadiy we medeniyet jehette qoyuq munasiwetni saqlap kelgen. Sabiq sowétlar ittipaqi yimirilip, orta asiyadiki eller musteqil bolghandin kéyin xitay, hindistan, iran, türkiye we rusiye qatarliq etraptiki chong döletler arisida orta asiyada tesir da'ire talishish kürishi boldi. Bu jehette xitay hemmidin bekrek küchidi shundaqla özining orta asiyagha bolghan kéngeymichilik qara niyitinimu ashkarilap qoydi. Modining bu qétim qazaqistanda sözligen nutqida Uyghur sha'iri abduréhim ötkürning shérini oqushi meyli istratégiye yaki diplomatiye jehettin bolmisun yoshurun qaratmiliqqa ige. Méning hés qilishimche, modi ötkür ependining shé'irini oqush arqiliq hem xitaygha, hem orta asiya xelqige hem qazaqistanning nöwettiki Uyghur bash ministiri kerim mesimofqa yoshurun signal bergen. Bu signal xitaygha nisbeten hindistanning Uyghurlargha hésdashliq qilidighanliqini, orta asiya xelqige nisbeten hindistanning eng ishenchlik qoshna we tarixiy hemrah ikenlikini, kerim mesimofqa nisbeten milliy kimliki we mes'uliyitini eslitishni meqset qilghan."

Sha'ir exmetjan osman yene modining qazaqistan sepiride ötkür ependining "Iz" namliq shé'irini déklamatsiye qilishi hindistan bilen ottura asiya elliri otturisidiki gé'o-siyasiy yiraq körerlikni közde tutqan, dep hésablaydu.

Toluq bet