Абдурәһим әйсаниң һаяти вә сирлиқ өлүми (12)

Мухбиримиз қутлан
2020-01-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сәйпидин әзизи (қара шиләпилик үчинчи киши) 1949-йили 10-айниң 1-күни мав зедоң билән бейҗиңдики тйәнәнмин равиқида.
Сәйпидин әзизи (қара шиләпилик үчинчи киши) 1949-йили 10-айниң 1-күни мав зедоң билән бейҗиңдики тйәнәнмин равиқида.
Photo: RFA

Он иккинчи қисим: абдурәһим әйса: «уйғур аптоном райониниң ачқучи кимниң қолида?»

1955-Йилиғичә уйғур дияриниң үчтин икки қисим тупрақлири қазақ аптоном области, қирғиз аптоном области, моңғол аптоном области, туңган аптоном области қатарлиқ аптоном областларға, һәтта уйғурлар мутләқ көпчиликни тәшкил қилидиған вилайәтләрниң бәзи наһийәлири башқа кичик милләтләрниң аптоном наһийәси қилип бөлүп берилгәндин кейин нөвәт уйғурлар үчүн қандақ бир аптономийәниң йолға қоюлидиғанлиқиға тиркилиду.

Сәйпидин әзизи «өмүр дастани» намлиқ әслимисиниң техи оқурмәнләргә йәтмигән 3-томида өзиниң 1954-вә 1955-йиллири арилиқида бейҗиңға көп қетим қатрап йүрүп, «уйғур аптономийәси» дегән намни қолға кәлтүрүш үчүн тиришчанлиқ көрсәткәнликини пәш қилиду. У әслимисидә мав зедоңниң ши җуңшүн арқилиқ өзлиригә шинҗаңда қурулидиған өлкә дәриҗилик аптономийәниң намини «шинҗаң аптоном райони» десәк дегән пикирни йәткүзгәндә, өзиниң қаттиқ хапа болуп: «аптономийә тағ-дәряға яки земинға қарап берилмәйду, бәлки милләткә қарап берилиду. Әгәрдә милләт болмиғанда аптономийәму болмайду,» дегәнликини тилға алиду. Сәйпидин әзизи әслимисидә йәнә мундақ дәп язиду: «мән йолдаш ши җуңшүнгә ‹уйғур' дегән нам әгәр шинҗаңниң аптономийәсигә қошулмиса, бу аптономийә намини хәлқниң разилиқидин өткүзүш қийин болиду, һәтта қаршилиқлар чиқип қелиши мумкин. Бу пикримни сизниң рәис мав зедоңға йәткүзишиңизни һәм рәис мав зедоңниң қайта ойлишип беқишини өтүнимән.» 

Сәйпидин әзизиниң йоқириқи баянлиридин көривелишқа болидуки, хитай компартийәси уйғур дияриниң җай-җайлирини парчилап, уйғурлардин башқа милләтләргә аптоном област вә аптоном наһийә тәсис қилғандин кейин ахирида уйғур диярида қурулидиған өлкә дәриҗилик аптономийәгә һәтта «уйғур» дегән милләт намини қошушни халимайду. Сәйпидин әзизи бу мәсилидә хитай компартийәсиниң алий рәһбири мав зедоң вә хитайда аптономийә қуруш ишлириға биваситә арилашқан ши җуңшүн, ли вейхән қатарлиқлар билән көп қетим сөзлишип, ахирида «шинҗаң уйғур аптоном райони» дегән намни қолға кәлтүргәнликини әскәртип өтиду.

Шундақ қилип, 1955-йили 10-айниң 1-күни шинҗаң уйғур аптоном райони қурулиду. Вивиска вә лозункилардики хитайчә хәтләр уйғурчә хәтләрниң астиға чүшиду. Аптоном районниң рәиси, вилайәтләрниң валийси вә наһийәләрниң һакимлири уйғурлардин қоюлиду. Һалбуки, компартийә һәммигә рәһбәрлик қилидиған коммунистик сиясий системида уйғурлардин биринчи қол башлиқ қоюлған һәр дәриҗилик һөкүмәтләр хитайлардин биринчи қол партком секритари қоюлған һәр дәриҗилик партийә комитетлириға шәртсиз бойсунидиған әһвал шәкиллиниду. Мундақчә ейтқанда, аптономийә һоқуқи пәқәтла қорчақ орунға чүшүп қалған һөкүмәт органлирида ипадилинип, һәр дәриҗилик парткомларни пүтүнләй дегүдәк хитай коммунистлири контрол қилиду. 

Мәруп әйса әйни вақиттики әһвалларни әсләп, һәтта уйғур аптоном райониниң тунҗи рәисликини өтәватқан сәйпидин әзизиниңму «мән қорчақ рәис болуп қалдим» дәп вайсиғанлиқини тилға алиду. 

Бу әһвал абдурәһим әйса қатарлиқ бир түркүм уйғур сәрхиллирини қаттиқ үмидсизләндүриду. Абдурәһим әйса көкрәк керип оттуриға чиқип, миллий инқилаб мевисиниң бикарға кәткәнликини, миңлиған қурбанларниң қени бәдилигә қурулған шәрқий түркистан җумһурийити вә униң қиммәтлик мираслириниң набут болғанлиқини, уйғур хәлқиниң әң ахирида «аптоном район» дегән қуруқ өстәңгә мираб болуп қалғанлиқини һәр йәрдә сөзләйду.

«Ачқуч кимниң қолида?» дегән бу сөз абдурәһим әйса тәрипидин 1956-йилидики «ечилип-сайраш» долқунида оттуриға қоюлға мәшһур кәлимидур. Абдурәһим әйса хитай коммунистлириниң уйғурларға рус коммунистлири оттура асиядики қериндаш милләтләргә бәргән иттипақдаш җумһурийәтлиридәк җумһурийәт һоқуқи турмақ, һәтта өлкә дәриҗилик аптономийәниң ачқучиниму бәрмигәнликидин шикайәт қилиду. 

Буниң билән 1955-йилидин 1957-йилиғичә болған җәрянда сәйпуллайоф, әсәт исһақоф, муһәммәтимин иминоф, зия сәмәди, ибраһим турди, абдурәһим әйса, абдурәһим сәиди, аблиз қари қатарлиқ бир түркүм сиясий сәрхиллар түрлүк усулларда өзлириниң наразлиқини оттуриға қойиду, улар уйғуристан иттипақдаш җумһурийити қуруп, алий аптономийә һоқуқини қолға кәлтүрүш арзусидин ваз кәчмәйду. Абдурәһим әйса шу йилларда 18 яшлиқ бир уйғур студентниң уйғуристан җумһурийитиниң асасий қануни билән хәритисини сизип чиққанлиқини мисал кәлтүрүп: «сиясәтниң бешида турған бизләр 18 яшлиқ бир шу оқуғучидәк болалмидуқ,» дәйду. 

1957-Йили 8-айниң бешида хитай мәмликәтлик милләтләр хизмити йиғини чиңдавда ечилиду. Хитай баш минситери җу енләй 8-айниң 4-күни хитайдики милләтләр мәсилиси вә аптономийә һәққидә узун бир нутуқ сөзләйду. У йиғинида сәйдулла сәйпуллайоф вә әсәт исһақоф қатарлиқларниң иттипақдаш җумһурийәт һоқуқи бериш һәққидики тәклип-пикирлирини кәскин рәт қилип, мундақ дәйду: «шинҗаң уйғур аптоном райони қурулған вақитта, биз ‹уйғуристан' дегән намни қоллинишни қоллимидуқ. Чүнки шинҗаңда уйғурлардин башқа йәнә 12 милләт яшайду. 13 Милләткә 13 ‹истан' қуруп бәргили болмайду. Шинҗаң уйғур аптоном райони дейилгәндикин, ‹қалпақ' бәрибир уйғурларниң бешиға кийдүрүлди әмәсму! ?» 

Сәйпуллайоф билән әсәт исһақоф җу енләйниң сөзигә дәрһал инкас қайтуруп: «совет иттипақиниң қазақистан иттипақдаш җумһурийитидә йүзгә йеқин милләт яшайду. Әмма совет һөкүмити қазақларниң мәзкур җумһурийәттики асаслиқ йәрлик аһалә икәнликини көздә тутуп, қазақистан җумһурийити қурушни зөрүр дәп һесаблиған. Шинҗаңниң әһвалиму буниңдин мустәсна әмәс,» дәйду. 

Чиңдав йиғинидин кейин хитай компартийәси мәркизий комитети уйғур аптоном районида «йәрлик милләтчиликкә қарши һәрикәт» қозғашни, шу арқилиқ хитай һөкүмитиниң милләтләр сияситигә наразлиқ билдүргән вә уйғуристан иттипақдаш җумһурийити қурушни тәшәббус қилған уйғур вә башқа йәрлик милләт сәрхиллириға қаттиқ зәрбә беришни қарар қилиду. 

1958-Йилиға кәлгәндә хитай компартийәси чиңдав йиғинида җу енләй билән тартишқан сәйпуллайоф вә әсәт исһақоф қатарлиқ йоқири дәриҗилик кадирларға зәрбә бериду. Мәруп әйса сәйпуллайофниң 1958-йили қомулға палинип оннәччә йиллар бесимда яшиғанлиқини тәкитләп өтиду. 

Әмәлийәттә чиңдав йиғини ечилиштин бурунла абдурәһим әйса вәкилликидики бир қисим йоқири дәриҗилик уйғур сәрхиллири 1956-йилидики «ечилип сайраш» та вә 1957-йили башланған «истил түзитиш һәрикити» мәзгиллиридә көкрәк керип оттуриға чиққан иди. У аталмиш «аптоном район», «аптоном област» вә «аптоном наһийә» дегәнләр қәғәз йүзидики сахта һоқуқлардин башқа нәрсәр әмәс, аптономийәниң ачқучини қолға алмай туруп һәқиқий аптономийәниң әмәлийләшмәйду, дәйду. 

Мәруп әйсаниң тәкитлишичә, әйни вақиттики уйғур аптоном райониниң муавин рәиси муһәммәтимин иминоп акиси абдурәһим әйсани агаһландурғанда, у «пичақ гөштин өтүп сөңәккә йәтти, әмди йәнә қарап турсақ болмайду,» дәйду. 

Абдурәһим әйса оттуриға қойған хитайниң уйғур дияридики сахта аптономийәси вә униң маһийити һәққидики тәнқидий пикирлири ваң енмав башчилиқидики хитай коммунистлириниң нервисиға тегиду. Ениқрақини ейтқанда, уйғур аптоном районлуқ парткомниң секритари ваң енмав бу қетимқи йиғиндин кейин вақит-саити кәлгәндә абдурәһим әйсаға қаттиқ зәрбә бериш вә уни көздин йоқитишниң пиланини түзүп қойиду. 

Дегәндәк, 1957-йили 12-айниң 16-күни үрүмчидә ечилған «йәрлик милләтчиликкә қарши күрәшкә сәпәрвәрлик қилиш йиғини» да биринчи оқ абдурәһим әйсаға етилиду. Униң 1951-йилидин буянқи сөзлириниң һәммиси униң «җинайити» болуп оттуриға қоюлиду. Абдурәһим әйса 1958-йили 1-айниң оттурилирида «өзини өлтүривалди» дегән нам билән сүйиқәсткә учрап һаятидин айрилғандин кейин 1958-йили 4-айниң 30-күнидики «шинҗаң гезити» дә уни «әшәддий йәрлик милләтчилик» билән әйибләп баш мақалә елан қилиниду. 

Мақалидә мундақ дейилиду: «абдурәһим әйса мустәқил уйғуристан республикиси яки шәрқий түркистан республикиси қурушни тәшәббус қилди. Компартийәгә қарши һақарәт сөзлирини ишләтти. У ‹партийә чоң милләтчиләрниң хәнсу болмиған милләтләрни бозәк қилишиға йол қойидиған аппарат. Униң сиясити хәнсу әмәс милләтләр үчүн балайи-апәт, ' деди. Абдурәһим әйса зия сәмәди, ибраһим турдилар билән тил бириктүрүп, партийәгә қарши иттипақ түзди. У партийәдин һоқуқ талишип: ‹ачқуч кимниң қолида?' дегән мәсилини оттуриға қойди. У: ‹хәнсулар уйғурларниң йеридики һәммә партийәвий орунлар вә мәмурий орунларни бошатсун, улар игиләп турған орунлар уйғур вә башқа миллий кадирларға окүзүп берилсун. Хәнсу кадирлар муһим вәзипиләрни үстигә алмаслиқи керәк, пәқәт ярдәмчи рол ойниши керәк, уларниң болуши миллий кадирларға путликашаң болиду, биз хәнсуларниң ярдимисизму сотсияслизм қуралаймиз, ' деди. У йәнә ‹йәрлик милләтләр хәнсулар билән сиясий, иқтисадий вә мәдәнийәт җәһәттә баравәр әмәс; уйғурларниң йеридин елинған дарамәтниң алтидән бәш қисми хәнсуларға, алтидән бир қисми башқа милләтләрниң еһтияҗиға сәрп қилинмақта. Ишләпчиқириш-қурулуш армийәси дегән немә уйғурларниң яхши йәрлирини тартивалди. Мундақ шараитта шинҗаң уйғур аптоном райони қурулғини билән қурулмиғининиң һеч пәрқи қалмиди. Биз хәнсулардин һоқуқни беришини тәләп қилимиз, әгәр йәнә бәрмисә, тартивелишимиз керәк! ' дәп зәһәр тарқатти.» 

Шинҗаң уйғур аптоном районлуқ парткомниң орган мәтбуати болған «алға» журнили 1958-йиллиқ 5-санида абдурәһим әйсани әйибләп баш мақалә елан қилиду. Бу мақалида абдурәһим әйса қатарлиқ уйғур сәрхиллири дәһшәтлик түрдә һуҗум нишани қилиниду. Мақалидә мундақ дейилиду: «абдурәһим әйса мәркәзниң миллий територийәлик аптономийә сияситини ‹хата' дәп һуҗум қилип, ‹шинҗаңда аптоном район, аптоном област, аптоном наһийәләрниң қурулғанлиқи билән қурулмиғанлиқиниң һечқандақ пәрқи йоқ'-деди. У йәнә ‹ачқуч кимниң қолида икәнликигә қараш керәк'-деди.» Мақалидә йәнә мундақ дейилиду: «абдурәһим әйса ‹хәнсулар илини бесивалди, хәнсуларниң ярдимисизму биз сотсиялизм қуралаймиз'-деди. Улар өткән йили майда аптоном районлуқ партийә комитетиниң кеңәйтилгән йиғинида бир муқамда нахша ейтип от қуйруқлуқ билән: ‹миллий кадирларда хизмәт бар, һоқуқ йоқ', ‹хәнсулар тәхттин чүшсун', ‹барлиқ аптоном орунлар, һәтта һәрбий қошунлар вә партийә комитети орунлири миллийләштүрүлсун'-дәп җар салди.» 

Дәрвәқә, абурәһим әйса хитай компартийәси уйғур диярини игиләп 6 йилдин кейин аран тәсликтә тәсис қилған «шинҗаң уйғур аптоном райони» дегән бу өлкә дәриҗилик мәмурий органниң әмәлийәттә «ети улуғ суприси қуруқ» бир сахта аптономийә икәнликини, униң ачқучиниң ‹аптономийә' қалпиқи кийдүрүлгән уйғурларниң қолида әмәс, бәлки хитай партком секритарлириниң қолида икәнликини өз дәвридила чоңқур дәриҗидә тонуп йәткән иди.

Толуқ бәт