Giá thành phẩm RON95 thế giới tăng 0,66% trong kỳ điều hành từ 17/9 đến 24/9, nhưng giá xăng E10RON95 tại Việt Nam tăng kỷ lục 1.451 đồng/lít, nâng mức giá lên 27.087 đồng/lít và E10RON95-V tăng hơn 1.250 đồng/lít đạt ngưỡng 28.640 đồng/lít.
Đây là lần tăng giá thứ tư liên tiếp của xăng dầu trong nước.
Khoảng cách giữa hai con số không tự động chứng minh có sai lệch trong điều hành giá. Nhưng nó cho thấy cần nhìn sâu hơn vào toàn bộ công thức giá cơ sở, thay vì chỉ lấy biến động giá dầu thế giới làm lời giải thích duy nhất.
Hiện tại, Bộ Công thương và Bộ Tài chính vẫn chưa công khai bảng tính giá cơ sở xăng E10 với toàn bộ thông tin liên quan tới giá thành phần cấu tạo nên loại xăng này.
Ngoài ra, chính Bộ Công thương khi so sánh giá xăng dầu giữa Việt Nam và các nước trong khu vực cũng thừa nhận một yếu tố quan trọng: một số quốc gia đang sử dụng chính sách trợ giá hoặc kiểm soát giá.
Nếu Việt Nam không áp dụng mức trợ giá trực tiếp tương tự một số nước khác trong khu vực dưới tác động chung của tình hình giá xăng dầu thế giới, vậy phần chi phí tăng thêm cho người tiêu dùng Việt Nam đang được hình thành như thế nào?
Vì sao E10 tăng đột biến lên ngưỡng 27-28.000 đồng/lít?
Bộ Công thương giải thích diễn biến thị trường thế giới chịu tác động bởi nhiều yếu tố địa chính trị, trong đó có diễn biến xung đột tại Trung Đông, các điều kiện đàm phán giữa Mỹ và Iran, xung đột Nga-Ukraine và các vấn đề liên quan đến cơ sở năng lượng.
Nhưng đây mới chỉ là một phần của câu chuyện.
Xăng sinh học E10 không phải là xăng khoáng RON95 nguyên chất. Nó là hỗn hợp gồm xăng khoáng và ethanol. Trong đó, ethanol được tạo ra từ các nguyên liệu giàu tinh bột như sắn, ngô, mía - là những nông sản chủ đạo của nền nông nghiệp Việt Nam.
Vì vậy, ngoài giá xăng RON95 quốc tế thành phẩm, giá thành cuối cùng còn chịu tác động từ chi phí sản xuất ra ethanol, pha chế, vận chuyển, tỷ giá và các khoản cấu thành giá khác như thuế phí.
Thuế giảm, nhưng giá bán vẫn tăng mạnh
Theo cơ chế thí điểm của Nghị quyết số 29/NQ-CP của Chính phủ, nhà nước công bố giá cơ sở đối với E10RON95-III thay cho RON95-III và miễn thuế bảo vệ môi trường cho phần ethanol 10%; đồng thời có những điều chỉnh về thuế giá trị gia tăng và thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xăng dầu.
Bên cạnh đó, Chính phủ cũng đã sử dụng nguồn ngân sách để tạm ứng cho Quỹ bình ổn giá xăng dầu trong giai đoạn tăng giá trong kỳ điều hành ngày 17/9.
Tuy nhiên, riêng kỳ điều hành ngày 24/9, mức trích lập và chi sử dụng Quỹ bình ổn đối với xăng sinh học đều bằng 0 đồng/lít với lời giải thích là để công bằng cho các thành phần kinh tế tham gia thị trường.
Việc thiếu công khai và minh bạch bảng chi tiết thành phần cấu thành nên giá xăng sinh học E10 thành phẩm là rất khó để người tiêu dùng có thể kiểm tra độc lập liệu mức tăng có tương ứng với các yếu tố đầu vào hay không.
Việt Nam đang làm gì khác các nước trong khu vực?
Ngày 24/9, Bộ Công thương công bố giá xăng tại Thái Lan tương đương khoảng 31.296 đồng/lít -- tăng từ 31.000 đồng/lít và ghi rõ “Chính phủ trợ giá”; Trung Quốc ở mức 33.719 đồng/lít -- tăng từ 32.548 đồng/lít và được ghi chú “Chính phủ khống chế giá”.
Việt Nam ở mức 27.087 đồng/lít cho xăng E10RON95-III và 28.640 đồng/lít cho xăng E10RON95-V khu vực 2 với 0 đồng/lít trợ giá từ Quỹ Bình ổn giá cả BOG.
Cần lưu ý là mức giá này hiện đang được quy đổi dựa trên biến động về tỷ giá ngoại tệ giữa các quốc gia với nhau.
Để có cái nhìn khách quan nhất cần đặt chúng ở trong cùng một bình diện về mức biến động tăng giá từ ngày 17-24/9 để thấy được rằng Thái Lan và Trung Quốc, nhờ sự can thiệp của chính phủ trong việc trợ giá xăng dầu, đã khống chế và giữ mức tăng tương đối trong khoảng 296 đồng/lít và 1.171 đồng/lít tương ứng.
Những con số trên hoàn toàn có thể được đặt cạnh nhau để người dân nhìn thấy mức chênh lệch trong biến động tăng giá nhiên liệu giữa các quốc gia.
Đây là vấn đề khác với câu hỏi Việt Nam có giá xăng cao hay thấp hơn nước láng giềng.
Mà câu hỏi quan trọng hơn là khi giá thế giới biến động, phần chi phí chênh lệch tăng cao đó đang được phân bổ như thế nào và ai đang gánh phần biến động giá: người tiêu dùng, ngân sách nhà nước, doanh nghiệp đầu mối hay một cơ chế bình ổn nào khác?
Cần công khai bảng tính giá cơ sở
Một cách giải quyết tranh luận đơn giản nhất là công khai toàn bộ bảng tính.
Nếu giá E10 tăng 1.451 đồng/lít là kết quả hợp lý của giá RON95 thế giới, giá ethanol, tỷ giá, chi phí vận chuyển, chi phí kinh doanh, thuế và các yếu tố khác, một bảng tính đầy đủ sẽ cho phép người dân, doanh nghiệp và giới nghiên cứu kiểm chứng.
Ngược lại, nếu một số thành phần chi phí tăng mạnh hơn đáng kể so với giá RON95 quốc tế, thì cơ quan quản lý nhà nước cần phải giải thích rõ thành phần nào tăng và vì sao.
Ở thời điểm hiện tại, điều mà người tiêu dùng nhìn thấy rõ nhất là giá E10 đã vượt 27.000-28.000 đồng/lít, trong khi mức tăng của giá thành phẩm RON95 quốc tế trong kỳ vừa qua chỉ là 0,66%.
Vì vậy, câu hỏi lớn không nhất thiết là “tại sao giá xăng tăng khi chiến tranh xảy ra?”.
Câu hỏi đáng đặt ra hơn là: Trong 1.451 đồng/lít tăng thêm của E10, chính xác bao nhiêu đồng đến từ giá xăng RON95 thế giới, bao nhiêu đồng đến từ ethanol, tỷ giá, chi phí logistics, thuế và các khoản cấu thành khác?
Đó mới là dữ liệu cần thiết để đánh giá một cách độc lập và công bằng nhất liệu mức tăng giá E10 hiện nay có phản ánh đầy đủ các yếu tố đầu vào hay không cho người dân.
Trong khi người dân vẫn chưa hết thắc mắc về việc giá xăng tăng đột biến thì một ngày sau đó, tức ngày 25/9, Vingroup ra thông cáo báo chí thành lập Công ty Cổ phần Vin Oil & Gas kinh doanh lĩnh vực khí đốt và xăng dầu với vốn điều lệ 1.000 tỷ đồng.
Cập nhật mới nhất giá xăng vào sáng chủ nhật ngày 27/9, xăng e10 RON 95-III vùng 1 điều chỉnh thành 27.080 đồng/lít và vùng 2 là 27.620 đồng/lít.